Atli Harðarson
Rousseau og Samfélagssáttmálinn
Lærdómsrit Bókmenntafélagsins eru orðin meira en 60 talsins. Í þessum glæsilega bókaflokki eru íslenkar þýðingar á mörgum þeirra rita sem mestu skipta í hugmyndasögu Vesturlanda allt frá Ríki Platons og Siðfræði Aristótelesar til rita eftir helstu frumkvöðla í heimspeki seinni alda.
Á síðasta ári bættust nokkur rit við bókaflokkinn þar á meðal þýðing Björns Þorsteinssonar og Más Jónssonar á Samfélagssáttmálanum (Du Contrat social) eftir Jean-Jacques Rousseau (1712 ‑ 1778). Í heild er útgáfan vel heppnuð og þýðendur eiga hrós skilið. Þó má finna að fáeinum smáatriðum. Ég kann til að mynda heldur illa við að hafa orðið „almannaheill“ í karlkyni eins og Már og Björn gera (m.a. á bls. 199). Einnig þykir mér hæpin sú fullyrðing Más í inngangi að þýðingunni að ég sjálfur og Hannes Hólmsteinn Gissurarson séum dæmi um heimspekinga sem hafa nýtt sér hugmyndir Rousseau. Við Hannes höfum báðir verið heldur andsnúnir stjórnspeki af því tagi sem helst sækir innblástur í rit hans.
*
Að mínu viti er Rousseau sá stjórnspekingur sem hefur haft mest áhrif á vinstri væng stjórnmála í okkar heimshluta allt frá tímum frönsku stjórnarbyltingarinnar undir lok 18. aldar. Í Samfélagssáttmálanum færði hann í letur fjölmargar hugmyndir sem síðan hafa aftur og aftur endurómað í málflutningi byltingarmanna og róttæklinga af ýmsu tagi. Íslendingar þekkja aðdáun vinstri manna á Rousseau til dæmis af bók Einars Olgeirssonar Rousseau sem kom út á Akureyri árið 1925. Einar var einn af stofnendum Kommúnistaflokksins 1930 og formaður Sósíalistaflokksins frá stofnun hans 1939. Í inngangi bókarinnar segir hann að Rousseau hafi verið:
… málsvari miljóna, sem annars áttu enga að, verjandi smælingja, sem traðkaðir voru undir fótum höfðingjanna, frömuður frelsis, sem herskarar hinna kúguðu þráðu, talsmaður sannleika, sem auðmenn og aðall hæddi, boðberi ástar, sem hræsni og ljettúð misþyrmdu, söngvari náttúrunnar, er menningin afskræmdi og eyðilagði, skáld tilfinninga, sem vaninn og formið fjötruðu …Aðdáun Einars og fleiri vinstri manna á Rousseau verður aðeins að litlu leyti skýrð með því að greina kenningar hans og hugmyndir. Áhrif Rousseau stafa ekki síður af tilfinningahitanum sem logar milli lína í bókum hans. Það voru ekki fyrst og fremst fræðileg rök sem kveiktu með lesendum hatur á stéttaskiptingu og misrétti eða glæddu trú á að venjulegt fólk sé gott og mundi lifa vel og fagurlega ef því væru búin eðlileg skilyrði. Þessa trú boðaði Rousseau með aðferðum sem eiga meira skylt við skáldskap en heimspeki
Það er hægt að tengja Samfélagssáttmála Rousseau við fjölmargt í stjórnmálum og stjórnmálahugsun seinni alda. En hann vísar líka aftur í tímann og tekur upp þræði sem spunnir voru af Sallústíusi (86 - 35 f. Kr.) og Livíusi (um 59 f. Kr. - 17. e. Kr.) og fleiri rómverskum sagnamönnum sem fjölluðu um lýðveldistíma Rómarveldis og dásömuðu stjórnskipun þar sem frjálsir borgarar réðu ráðum sínum og kváðu hafa tekið ákvarðanir sameiginlega sem jafningjar. Rit þessara manna um rómverska lýðveldið urðu kveikjan að stjórnmálstefnu sem þekktust er af Hugleiðingum um Rómarsögu Livíusar (Discorsi) eftir Ítalann Niccolo Machiavelli (1467-1527) og ritum enska skáldjöfursins John Milton (1608-1674). Þessi stefna er kölluð republicanismi á málum nágrannalandanna og ef til vill er eðlilegast að kenna hana við lýðveldi á íslensku. Af þessari stefnu dregur Republicanaflokkurinn í Bandaríkjunum nafn sitt. Abraham Lincolns var einn af upphafsmönnum þess flokks. Hann setti meginhugsjón lýðveldissinna fram í meitluðum hendingum í margfrægu Gettysborgarávarpi þar sem hann talaði um „stjórn á þjóðinni af þjóðinni sjálfri og í þjóðar þágu“ (government of the people, by the people, for the people). En allt er í heiminum hverfult og sá Republicanaflokkur sem nú fer með völd í Bandaríkjunum sver sig ef til vill meira í ætt við frjálshyggju en lýðveldishugsjónir.
Rousseau var lýðveldissinni eins og Niccolo Machiavelli, John Milton og Abraham Lincoln. Í Samfélagssáttmálanum reyndi hann að skýra hvernig almenningur getur farið með æðsta vald yfir sjálfum sér og hver borgari verið í senn í hópi óbreyttra þegna og meðal hæstráðenda í ríkinu. Í kenningu Rousseau um þetta efni gegnir hugtakið almannavilji lykilhlutverki. Í því sem hér fer á eftir ætla ég að staldra við tvö efnisatriði í Samfélagssáttmálanum sem bæði tengjast hugmyndum Rousseau um almannavilja. Annað er sú kenning hans að lög eigi að ráðast af almannavilja. Hitt er sú skoðun að menn séu þá og því aðeins frjálsir að þeir hagi sér í samræmi við almannavilja.
Lög og almannavilji
Í annarri bók Samfélagssáttmálans segir Rousseau.
Ekki þarf … að spyrja hvort furstinn sé ofar lögunum, því hann er meðlimur ríkisins; né heldur hvort lög geti verið ranglát, því enginn er ranglátur gagnvart sjálfum sér; né heldur hvernig maður geti verið frjáls og jafnframt settur undir lögin, því þau eru einungis skrásetning vilja okkar. (Bls. 105.) [1]Af þessum orðum má ráða að Rousseau hafi talið að sönn lög séu í samræmi við almennan vilja borgaranna og með því að hlýða þeim geri borgararnir það sem þeir sjálfir vilja og séu því frjálsir. Þetta þýðir þó ekki að hvaðeina sem kallast lög sé í samræmi við almannaviljann. Rousseau áleit að flestar þjóðir eigi sér engin raunveruleg lög (bls. 187) heldur séu á valdi fámennrar yfirstéttar sem stjórnar í samræmi við eigin sérhagsmuni í andstöðu við almannavilja.
Kenning Rousseau um að lögin eigi að vera skráning á sameiginlegum vilja þjóðarinnar er tilbrigði við hugsjón lýðveldissinna um sameiginlega sjálfsstjórn borgaranna. En þetta tilbrigði er heldur endasleppt ef ekki er sett fram haldbær skýring á því hvernig vilji margra getur myndað einn vilja og hvernig þessi sameiginlegi vilji getur mótað lögin. Meginefni samfélagssáttmálans er tilraun Rousseau til að takast á við þennan erfiða vanda sem hann orðar sjálfur á þessa leið:
Sú þjóð sem er sett undir lögin á að vera höfundur þeirra. … En hvernig má koma því í kring? … Hvernig getur blindur múgurinn, sem oft veit ekki hvað hann vill, því hann veit sjaldnast hvað honum er fyrir bestu, einn og óstuddur unnið af hendi jafn viðamikið og vandasamt verk og smíði fullbúins lagakerfis er? (Bls. 106.)Rousseau áleit óraunhæft að allir færu saman með framkvæmdavaldið (bls. 148) og best væri að kjörnir fulltrúar sæju um það (bls. 149). En þótt hann hafi gælt við hugmyndir um einhvers konar fulltrúalýðræði þar sem menn eru kosnir til að fara með framkvæmdavald hafnaði hann því algerlega að kjörnir fulltrúar ættu að hafa löggjafarvald. Hann áleit að krafan um að lög endurspegli almannavilja feli í sér að allir verði að taka þátt í löggjafarstarfinu. Þótt Rousseau tali um að samfélagið þurfi vitran löggjafa (bls. 107 o. áf.) sem þekkir almannaviljann álítur hann að lög séu ekki fullgild nema borgararnir samþykki þau í frjálsum kosningum (bls. 110 og 200).
Fullveldi getur ekki átt sér fulltrúa af sömu ástæðu og það verður ekki gefið eftir. Það býr fyrst og fremst í almannaviljanum og enginn getur verið fulltrúi hans. … Þingmenn þjóðarinnar eru því ekki fulltrúar hans, né heldur geta þeir verið það; … Lög sem þjóðin hefur ekki staðfest í eigin persónu hafa ekkert gildi; þau eru hreinlega ekki lög. Enska þjóðin telur sig vera frjálsa en skjátlast hrapalega. Hún er aðeins frjáls á meðan hún er að kjósa sér þingmenn, því um leið og kjöri þeirra er lokið er hún þræll; hún er alls ekki neitt. Þau fáu andartök sem hún er frjáls beitir hún frelsinu á þann hátt að hún á fyllilega skilið að glata því. (Bls. 186.)Rousseau virðist hafa gert sér að einhverju leyti grein fyrir hversu óraunhæfar þessar hugmyndir eru og hvað það er fjarstæðukennt að heil þjóð sameinist og setji sér lög í samræmi við einhvern einn sameiginlegan vilja allra borgaranna.
Þar sem lögin eru eiginlegar athafnir almannaviljans getur fullveldið ekkert aðhafst nema þjóðin safnist saman. „Þjóðin samankomin!“ munu menn hrópa upp yfir sig. „Þvílík tálsýn!“ Það er tálsýn nú á dögum en var það ekki fyrir tvö þúsund árum. Hefur eðli manna breyst? (Bls. 179)Þau ríki fyrir tvö þúsund árum sem Rousseau vísar hér til eru gríska borgríkið Sparta og lýðveldið í Róm en líkt og fleiri lýðveldissinnar áleit hann að í þessum ríkjum hefðu borgararnir stjórnað eigin málum sjálfir og tekið ákvarðanir í samræmi við sameiginlegan vilja. Trúlega sá Rousseau þessi fornu ríki fyrir sér í rómantískum hillingum og hugmyndir hans um að þar hafi borgararnir verið jafnir og frjálsir og farið saman með stjórn eigin mála eiga lítið skylt við sagnfræði. Fullyrðing hans um að fyrir tvö þúsund árum hafi heilar þjóðir komið saman og sett sjálfum sér lög leysa því ekki vandamálið um hvernig hægt sé að láta löggjöf ráðast af sameiginlegum vilja allra landsmanna. En þótt hugmyndir Rousseau um gullöld Spörtu og Rómar hafi verið óraunhæfar höfðu þær samt mikil áhrif og ýttu undir viðleitni til að snúa baki við nútímanum og hverfa aftur til einfaldari og „náttúrulegri“ samfélagshátta. Trúlega hefur það verið fyrir áhrif frá Rousseau að íslenskir kommúnistar sem stofnuðu stjórnmálafélag í Reykjavík árið 1926 gáfu því nafnið Sparta.
Ekki er gott að átta sig á hvort og þá hvernig Rousseau áleit mögulegt að setja lög með því að stefna öllum borgurum á þjóðfund og láta þá komast að sameiginlegri niðurstöðu. Vera má að hægt sé að taka ákvarðanir um hvort frumvörp öðlist lagagildi með þjóðaratkvæðagreiðslum og nú á tímum rafrænna samskipta mætti hugsa sér að slíkar atkvæðagreiðslur geti gengið þokkalega greitt. En hitt er öllu hæpnara að þær leiði í ljós einhvern almannavilja, í besta falli verður niðurstaðan í hverju máli sú sem meirihluti kjósenda velur og ætla má að minnihlutinn verði stundum ósáttur við niðurstöðuna.
Þótt margt sé óljóst í hugtakanotkun Rousseau og erfitt að henda reiður á hvað hann meinti með tali sínu um almannavilja er ljóst að hann leit á almannavilja sem sameiginlegan vilja allra svo kostur sem meirihluti kýs en minnihluti er andvígur er ekki í samræmi við almannavilja í skilningi Rousseau. Nú kann einhverjum að detta í hug að rétt sé að leiðrétta hugtakanotkun hans og ákveða að láta einfaldan meirihluta kjósenda ráða því hvað skuli teljast almannavilji í hverju máli. Þetta er þó ýmsum vandkvæðum bundið. Um sum þeirra hef ég fjallað í grein um kosningar sem prentuð er í ritgerðasafni mínu Vafamál (útg. Hið íslenzka bókmenntafélag 1998). Sum þessara vandkvæða tengjast þverstæðu sem kennd er við franska stærðfræðinginn og stjórnspekinginn Marquis de Condorcet (1743-1794). Þessa þverstæðu er hægt að skýra með dæmi:
Hugsum okkur að þrír menn, Gísli, Eiríkur og Helgi, búi í sama húsi og taki sig saman um að mála það að utan og þurfi að ákveða hvernig það skuli vera á litinn. Gerum einnig ráð fyrir að forgangsröð einstaklinganna sé sem hér segir og þeir hafi allir jafneinbeittan vilja til að halda fram sinni forgangsröð:
Gísli : gulur - rauður - grænn
Eiríkur : rauður - grænn - gulur
Helgi : grænn - gulur - rauðurAf þessu virðist ljóst að hópurinn vill gult fremur en rautt þar sem tveir af þrem (Gísli og Helgi) hafa gula litin framan við þann rauða í forgangsröð sinni. Einnig vill hópurinn rautt fremur en grænt þar sem tveir af þrem (Gísli og Eiríkur) hafa rautt framan við grænt í forgangsröð sinni. Sá sem vill gult fremur en rautt og rautt fremur en grænt hlýtur að vilja gult fremur en grænt. En þessi þriggja manna hópur vill samt grænt fremur en gult því tveir af þrem (Eiríkur og Helgi) hafa græna litinn framan við þann gula í forgangsröð sinni. Þessi rökfærsla sýnir að af forsendunum hér að neðan sem merktar eru F1 og F2 leiðir mótsögn.
F1: Af hverjum tveim kostum vill hópur fremur þann sem meirihlutinn kýs.
F2: Sá sem vill x fremur en y, og y fremur en z, vill x fremur en z.
Tal um að hópur hafi vilja og að hægt sé að leiða þann vilja í ljós með því að stilla upp tveim kostum í senn og athuga hvorn þeirra meirihlutinn velur er beinlínis mótsagnakennt svo þessi leið til að endurbæta kenningu Rousseau er ekki fær og hljótum við að telja honum til tekna að hafa ekki anað út í þá ófæru. En hvaða kostir eru þá eftir?
Eins og aðrir franskir menntamenn þekkti Rousseau heimspeki Descartes (1596-1659). Meðal þess sem Descartes kenndi er að skynsemin sé sú sama í öllum mönnum, hún sé hæfni til að komast að sannleikanum og sannleikurinn sé aðeins einn og þegar menn taki upp á því að trúa ósannindum, sem séu jafn misjöfn og mennirnir eru margir, þá hafi þeir ekki látið skynsemina ráða. Í fjórðu bók Émile, sem er eitt af höfuðritum Rousseau, er sett fram svipuð kenning um samviskuna og Descartes hafði haldið fram um skynsemina, að hún sé söm í öllum mönnum og veiti þeim rétta leiðsögn í siðferðilegum efnum (bls. 286 o. áf.) [2] . Immanuel Kant varð ákaflega hugfanginn af Émile og gerði þessa hugmynd Rousseau um samviskuna að hornsteini siðfræði sinnar og sagði að samviskan eða hinn góði vilji sem er sameiginlegur öllum mönnum sé endanlegur hæstiréttur um rétt og rangt. Hann taldi að ef menn spyrðu sjálfa sig hvort þeir gætu viljað að þetta eða hitt yrði að lögum sem allir fylgdu og legðu málið í dóm þessa góða vilja sem í þeim býr þá kæmust allir að sömu niðurstöðu og sú niðurstaða væri siðferðilega rétt.
Mér þykir trúlegt að Rousseau hafi gert ráð fyrir að almannaviljinn sé eins og samviskan í Émile og hinn góði vilji hjá Kant, einhvers konar sameiginleg vitund um hvað er siðferðilega rétt. Hann heldur því a.m.k. blákalt fram (á bls. 106) að almannaviljinn sé ávallt réttur. Í ljósi þessa er hægt að skilja ummæli eins og þau sem hér fara á eftir:
Þegar lagafrumvarp er lagt fram á samkomu þjóðarinnar er ekki beinlínis spurt að því hvort menn samþykki það eða hafni því, heldur hvort það sé í samræmi við almannaviljann sem er vilji þeirra. Með því að greiða atkvæði leggur hver og einn fram skoðun sína á þessu atriði, og talning atkvæða leiðir í ljós álit almannaviljans. Verði niðurstaðan á þá leið að sú skoðun sem ég var andvígur hefur betur segir það ekki annað en það að mér hefur skjátlast, og það sem ég hélt að væri almannaviljinn var það alls ekki. Hefði einkaskoðun mín haft betur hefði ég gert annað en ég vildi gera og þá hefði ég ekki verið frjáls. (Bls. 203.)Þetta er lokaniðurstaðan af vangaveltum Rousseau um hvernig almannavilji geti sett ríkinu lög. Ég held að réttast sé að túlka þessa niðurstöðu þannig að almannvilji sé það sem samviskan, eða betri vitund borgaranna, býður og að þessi betri vitund sé sú sama í öllum mönnum og hafi ævinlega rétt fyrir sér. Atkvæðagreiðsla um lagasetningu er þá könnun þar sem borgararnir láta í ljós álit sitt á því hvort lagafrumvarp sé í samræmi við þeirra og betri vitund og þar með hvort það sé réttlátt. Rousseau virðist hafa talið að þótt einum og einum manni geti skjátlast um þessi efni í einstökum tilvikum þar sem einkahagsmunir hans sjálfs eru í húfi sé útilokað að þorra fólks skjátlist um sama efni og því muni atkvæðagreiðsla alltaf leiða til réttlátrar niðurstöðu.
Þessi túlkun kemur þokkalega heim við allt sem Rousseau segir um efnið en sé hún rétt vantar mikið á að kenningin komi heim við veruleikann. Það er ansi bláeyg bjartsýni að halda að meirihlutinn hafi ævinlega rétt fyrir sér.
Vera má að Rousseau hafi gert sér ljóst að kenning sín kæmi illa heim við veruleikann. Hann viðurkenndi að mjög fáar þjóðir ættu sér nein lög í þeim skilningi sem um ræðir, þ.e. reglur eða skilyrði sem eru ákvörðuð af almannavilja (bls. 187) og kannski leit hann sjálfur á hugmyndir sínar um sjálfstjórn borgaranna sem staðleysu, draum sem aldrei yrði að veruleika. Ýmis ummæli hans í Émile, sem hann ritaði um svipað leyti og Samfélagssáttmálann benda til þess. Þar segir hann t.d. að:
Í öllum löndum sé andi laganna ævinlega sá að hygla hinum voldugu á kostnað hinna valdalausu, þeim sem hafa á kostnað þeirra sem ekki hafa. Þess vandi eru óumflýjanlegur og án nokkurra undantekninga. (Émile bls. 236n.)Frelsi
Rousseau tók í arf frelsishugsjónir lýðveldissinna sem fylgdu rómverskri hefð í því að telja frelsi einkum felast í því að þurfa ekki að lúta valdi neinna æðri manna. Samkvæmt þessari hugmynd um frelsi getur maður verið frjáls þótt hann verði að hlýða alls konar boðum og bönnum ef ákvörðun um þessi boð og bönn er tekin af hópi jafningja þar sem hann sjálfur hefur sama rétt og allir hinir. Þessum lýðveldishugsjónum blandaði Rousseau saman við hugmynd sem hann hefur ef til vill þegið frá hollenska heimspekingnum Spinoza (1632-1667) og er þess efnis að menn séu ófrjálsir ef þeir eru á valdi geðshræringa eða duttlunga en frjálsir ef skynsamleg yfirvegun og meðvitaðar hugsjónir ráða för. Þessi sambræðingur birtist t.d. þar sem Rousseau segir:
… meðal þess sem ríki siðmenningarinnar gefur af sér er siðferðilegt frelsi. Það eitt gerir manninn sannarlega að sjálfs síns herra, því að sá sem er á valdi eðlishvatanna einna lifir í þrældómi, en hlýðni við lög sem menn setja sér sjálfir er frelsi. (Bls. 82.)Lög sem ákvarðast af almannavilja neyða borgaranna ekki til að hlýða neinum yfirboðara sem er þeim sjálfum æðri svo sá sem er þvingaður til að hlýða slíkum lögum er frjáls maður í þeim skilningi sem lýðveldissinnar hafa löngum lagt í hugtakið frelsi. Sé almannaviljinn túlkaður sem sameiginleg betri vitund eða siðferðileg skynsemi má líka líta svo á að sá sem hlýðir lögunum láti vitið ráða og sé laus undan oki eðlishvatanna. Í ljósi þessa er hægt að skilja þá undarlegu kenningu Rousseau í Samfélagssáttmálanum að hægt sé að þvinga menn til að vera frjálsir.
Í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að samfélagssamningurinn verði lítið annað en hégómlegt pappírssnifsi felur hann í sér þá þöglu skuldbindingu, sem er eina leiðin til að láta öðrum mátt í té, að hver sá sem neitar að gegna almannaviljanum verði neyddur til þessa af heildinni allri. Þetta þýðir það eitt að mönnum verður þröngvað til að vera frjálsir. Það skilyrði veitir föðurlandinu umráð yfir sérhverjum borgara sínum og felur jafnframt í sér tryggingu þess að hann verði ekki háður öðrum. (Bls. 80.)Þessar kenningar er rétt að skoða í ljósi þess að Rousseau áleit rétt að ríkisheildin hafi algerlega ótakmarkað vald yfir meðlimum sínum (bls. 94) og hún sé ekki sett undir nein lög sem eru æðri almannaviljanum. Hann orðar þetta svo að „ekki [komi] til greina að til séu grundvallarlög sem þjóðarheildinni er skylt að hlýða“ (bls. 78) og segir skömmu síðar (bls. 79): „Fullveldið er ekki gert úr öðru en einstaklingunum sem mynda það og fyrir vikið getur það ekki haft hagsmuni sem eru andstæðir hagsmunum þeirra.“ Héðan er stutt í þá firru að ekkert sem almannavaldið geri geti verið andstætt hagsmunum einstakra manna og því meira vald sem ríkið hefur yfir lífi borgaranna því frjálsari séu þeir. Ef ríkið er holdtekja almannaviljans og menn eru frjálsir ef þeir hlýða almannaviljanum (þ.e. sinni betri vitund) fremur en eðlishvötum er þá ekki eðlilegt að segja sem svo að sá sem hlýðir ríkisvaldinu sé frjálsari en sá sem fer sínu fram og lætur jafnvel duttlunga ráð för? Það sem Rousseau kallar frelsi á ósköp lítið skylt við það frelsi sem frjálshyggjan dregur nafn sitt af og felur í sér að einstaklingar fái óhindrað að gera hvað sem þá langar til svo fremi þeir beiti aðra menn ekki nauðung, ofbeldi eða ræni þá eigum sínum.
Þeir samtímamenn Rousseau sem boðuðu frelsi og jafnrétti og andæfðu valdi kónga og kirkju eru oft settir allir saman undir einn hatt vegna þess að þeir áttu sameiginlega óvini. En þegar óvinirnir hurfu af sjónarsviðinu kom á daginn að þeir sem áður töldust samherjar áttu stundum litla samleið. Meðal þeirra sem helst mæltu fyrir auknu frelsi og jafnrétti á 18. öld voru annars vegar upphafsmenn frjálshyggjunnar og upplýsingamenn eins og Voltaire sem sóttu hugmyndir einkum í smiðju Englendingsins John Locke (1632-1704) og hins vegar þeir sem sóttu fyrirmyndir til lýðveldistímans í Róm til forna. Æ síðan hafa lýðveldishugsjónir og frjálshyggja mótað stjórnmálahugsun í Vestur-Evrópu og Norður Ameríku. Stundum hafa þessar stefnur átt samleið en oft hefur líka skorist í odda og líklega hefur málflutningur lýðveldissinna óvíða orðið öllu andsnúnari frjálshyggjunni en í Samfélagssáttmála Rousseau. [3]
Eins og nefnt hefur verið styðst skilgreining Rousseau á frelsishugtakinu við hefð sem annars vegar má rekja til rómverska lýðveldisins og hins vegar til heimspeki Spinoza. Á 17. öld var hugmyndum lýðveldissinna andmælt kröftuglega af enska heimspekingnum Thomasi Hobbes (1588-1679). Þótt Hobbes hafi ekki verið neinn frjálshyggjumaður orðaði hann hugmyndir um frelsið sem frjálshyggjan tók upp á sína arma þegar hún varð til. Samkvæmt kenningum Hobbes veltur frelsi manna ekki á því hver setur þeim lög heldur á innihaldi laganna. Menn eru frjálsir ef þeim er fátt bannað og þeir mæta litlum hindrunum. Í þessum skilningi geta þegnar einvaldskonungs verið frjálsir ef konungurinn setur lög sem banna þeim fátt og tryggja þeim rétt til að fara sínu fram.
Frelsi af því tagi sem Hobbes og frjálshyggjumenn láta sér annt um er stundum kallað neikvætt frelsi og það frelsi sem Rousseau og lýðveldissinnar hafa í mestum hávegum er stundum kallað jákvætt frelsi. Þetta orðalag er þekktast af ritgerð eftir Isaiah Berlin (1909-1997) sem birtist árið 1958 og kallast Tvö hugtök um frelsi (Two Concepts of Liberty). [4] Orðalagið „neikvætt frelsi“ tók Berlin upp eftir Jeremy Bentham (1748-1832) sem sagði að frelsi sé neikvætt hugtak því það feli ætíð í sér að eitthvað sé ekki fremur en að eitthvað sé, nánar tiltekið að hindrun eða tálmi sé ekki til staðar. Fleiri hafa reynt að henda reiður á mismuninum á frelsishugsjónum lýðveldissinna og frjálshyggjumanna. Einn sá skarpasti er Frakkinn Benjamin Constant (1767-1830). Frelsi lýðveldissinna, sem felst í því að vera fullgildur þátttakandi í æðstu stjórn ríkisins, kallaði hann „frelsi fornmanna“ og gerði greinarmun á þessu forna frelsi og frelsi í skilningi frjálshyggjunnar sem hann kallaði „frelsi nútímamanna“ og segir að feli í sér að allir megi tjá skoðanir sínar, velja sér starf, verja eignum sínum að vild, fara hvert sem er án þess að biðja nokkurn mann leyfis og að enginn sé hnepptur í varðhald eða tekinn af lífi án dóms og laga.
Ekki veit ég hvort Constant hafði Rousseau sérstaklega í huga þegar hann kenndi hugsjónir lýðveldissinna við fornöldina en eignaði frjálshyggjunni nútímann. Hvað sem því líður er ímugustur á stórum, flóknum samfélögum, verkaskiptingu, kapítalisma og því marglita mannlífi sem fylgir „frelsi nútímamanna“ samofin allri hugsun Rousseau. Fyrirmyndarríki hans er samfélag vina og jafningja sem standa saman, bræðralag fremur en flókið net ópersónulegra viðskipta. Nútíminn með alls konar ólíkar hugmyndir sem takast á, samkeppni ólíkra lífshátta og endalausa gagnrýni á hvaðeina sem menn trúa á var Rousseau ekki að skapi. Þetta birtist víða í Samfélagssáttmálunum. Hér eru tvö dæmi:
En þegar slaknar á félagslegum hnútum og ríkið tekur að veikjast, þegar einkahagsmunir fara að láta að sér kveða …, breytast sameiginlegir hagsmunir og eignast andstæðinga. Algjört samkomulag ríkir ekki lengur í atkvæðagreiðslum, almannaviljinn er ekki lengur vilji allra, andstæður birtast, deilur magnast og hinar bestu skoðanir fást ekki samþykktar ágreiningslaust. (Bls. 198.)
Eftir því sem samkenndin er meiri á þingum, það er að segja þegar sem flestir eru á sama máli, þeim mun öruggari eru undirtök almannaviljans, en langvinnar umræður, ágreiningur og róstur boða uppgang sérhagsmuna og hnignun ríkisins. (Bls. 200.)
Undir lok Samfélagssáttmálans (bls. 241) þar sem Rousseau ræðir um trúarbrögð hamrar hann enn á þessari áherslu á einingu og bræðralag og segir: „Allt sem rýfur félagslega einingu er einskis nýtt.“ Svo dásamar hann ríkistrú sem er bundin við eitt land og segir að hún sé „góð að því leyti sem hún sameinar guðsdýrkun og ást á lögunum, og með því að gera föðurlandið að viðangi dýrkunar meðal borgara kennir hún þeim að þjónusta við ríkið jafngildir því að þjóna þeim guði sem verndar það.“
*
Rousseau dreymdi um lítið samfélag þar sem menn eru sjálfum sér nægir og lifa einföldu lífi og þegar sá gállinn var á honum þótti honum að ýmislegt sem við kennum við æðri menningu væri ómerkilegt menntaglys og mætti vel missa sín. Jón Espólín (1769-1836) sem ritaði á sinni tíð margt um hugmyndir og mannlíf 18. aldar lýsti þessari löngun Rousseau í frumstæðari lífshætti og sagði:
Hefir hann sett saman bók um það, að vísindi og lærdómur og öll kunnusta hafði gjört mannkyninu eina saman ólukku, og vildi láta náttúrustand, þvílíkt sem það enn er, og án skynsemdarbrúkunar, vera sælast, … [5]En þótt Rousseau hafi setið öfugur á truntu tímans og horft dreymnum augum aftur til fortíðarinnar vísar margt í ritum hans til þess sem framundan var og er eins og forsmekkur að þeirri stjórnmálavæðingu mannlífsins sem gekk yfir Vesturlönd og síðan allan heiminn á 19. og 20. öld. Ríkið hefur látið til sín taka á sífellt fleiri sviðum. Einstaklingar hafa orðið æ háðari ríkinu og um leið þurft minna og minna að reiða sig á ættar- og vináttutengsl. Rousseau sagði (bls. 80) að umráð ríkisins yfir sérhverjum borara tryggi að hann verði ekki háður öðrum og (bls. 128) að sérhver borgari eigi að vera „fullkomlega óháður öllum hinum en óhóflega háður borgríkinu.“ Þessi orð geta hvort heldur sem er verið eftirmáli eða inngangur að stjórnmálasögu undanfarinna árhundraða.
[1] Nema annað sé gefið til kynna vísar blaðsíðutal innan sviga í nýútkomna þýðingu Björns Þorsteinssonar og Más Jónssonar á Samfélagssáttmálanum sem Hið íslenzka bókmenntafélag gaf út árið 2004.
[2] Hér og eftirleiðis vísa tilvísanir í blaðsíðutal í Émile í enska þýðingu Alans Bloom sem út kom hjá Penguin Books 1979.
[3] Um togstreitu frjálshyggju og lýðveldishugsjóna hef ég fjallað nokkuð í grein sem heitir Lýðræði og birtist í bókinni Líndæla - Sigurður Líndal sjötugur, sem Hið íslenska bókmenntafélag gaf út árið 2001 til að heiðra prófessor Sigurð Líndal á sjötugsafmæli hans. (Greinin liggur einnig frammi á heimasíðu minni http://this.is/atli.)
[4] Þessi ritgerð er til í íslenskri þýðingu Róberts Víðis Gunnarssonar sem birtist í bókinni Heimspeki á tuttugustu öld sem Heimskringla, Háskólaforlag Máls og menningar gaf út árið 1994.
[5] Upplýsing og saga ‑ Sýnisbók sagnaritunar Íslendingar á upplýsingaröld, Ingi Sigurðsson bjó til prentunar, Rannsóknarstofnun í bókmenntafræði og Menningarsjóður 1982. Bls. 169.