Atli Harðarson

Verðmæti, náttúruspjöll og flótti frá veruleikanum

1.  Verðmæti og gildi
Venjulega skilja menn fullyrðingu um að eitthvað hafi gildi, sé dýrmætt, verðmætt eða mikils virði á þá leið að það stuðli að betri hag, auknum þroska, meiri hamingju eða einhverju öðru sem menn sækjast eftir og láta sér annt um hvort sem það verður metið til fjár eður ei.
    Ég efast um að hægt sé að slá hring um allar gerðir verðmæta og gilda með einfaldri skilgreiningu, enda er „misjafnt, sem mennirnir leita að, og misjafn tilgangurinn, sem fyrir þeim vakir.“ Meðal þess sem flestu fólki þykir eftirsóknarvert má telja:

Heilbrigði, hreysti, andlegt jafnvægi.

Siðferði: hófsemi, góðvild, heiðarleiki, réttlæti, …

Frelsi, sjálfstæði.

Að eiga mannvænleg börn og barnabörn.

Virðing, mannorð, heiður.

Ást, yndisþokki, erótík.

Vinátta, traust, góð tengsl við aðra.

Góð efnaleg afkoma, peningar, ríkidæmi.

Öryggi, óttaleysi.

Þekking, skilningur, kunnátta.

Sköpunargáfa, sköpunargleði.

Fegurð og hæfileiki til að njóta hennar.

Það sem gefur lífi okkar gildi, er verðmætt í venjulegustu merkingu þess orðs, er æði margt og sundurleitt. Þótt þessi listi sé ekki tæmandi dugar hann til að minna á að lífið getur verið auðugt og innihaldsríkt á marga vegu.

2. Mannhverfur skilningur
Sá skilningur á verðmætum sem hér er haldið fram er algerlega mannhverfur. Að eitthvað sé verðmætt merkir samkvæmt þessu að það geti komið mönnum að gagni eða auðgað líf þeirra nú eða síðar. Þetta er ekki eini mögulegi skilningurinn. Við getum t.d. tekið tillit til hagsmuna annarra dýra, a.m.k. dýra sem við teljum að hafi meðvitund og tilfinningar og sagt að fullyrðing um að fyrirbæri sé verðmætt merki að það geti komið einhverjum lifandi verum að gagni eða auðgað líf þeirra nú eða síðar. Hugmyndir um að dýr eins og tófur og hrafnar hafi hagsmuni, að eitthvað geti verið gott eða vont fyrir þau, eru a.m.k. skiljanlegar. En hvað með meðvitundarlausar lífverur? Ég skil ekki á hvern hátt eitthvað getur verið gott eða slæmt fyrir þær og held að óhætt sé að fullyrða að þeir sem álíta að taka beri tillit til „hagsmuna“ meðvitundarlausra náttúrufyrirbæra þurfi að skýra mál sitt. Sönnunarbyrðin hvíli á þeim, ekki á okkur sem efumst.

3. Náttúruspjöll
Ef við höldum okkur við mannhverfan skilning á verðmætum hljótum við að skilja hugtakið náttúruspjöll svo að átt sé við eitthvað sem kemur í veg fyrir að náttúrufyrirbæri gagnist mönnum eða auðgi líf þeirra. Náttúruspjöll eru samkvæmt þessu breyting á náttúru eða umhverfi sem er slæm fyrir fólk, núlifandi eða óborið.
    Flestar breytingar á umhverfi hafa afleiðingar sem einhverjum þykja slæmar. Til að meta hvort þær séu réttlætanlegar þarf að skoða hagsmuni allra sem málið varðar og reyna að átta sig á hvort þær séu fremur til góðs eða ills þegar allt er talið. Slíkt mat hlýtur oftast nær að byggjast á aðferðum sem eru meira og minna ónákvæmar og niðurstöðurnar eru sjaldan mjög öruggar eða ótvíræðar. Sem dæmi má nefna að sterk ljós koma í veg fyrir að þéttbýlisbúar geti notið ánægjunnar af að horfa á heiðskýran næturhimin. En sumir eru hræddir við að vera á ferð í myrkri og vilja hafa góða götulýsingu. Hvernig á að vega og meta ánægju sumra af að horfa á stjörnurnar á móti öryggiskennd sem raflýsing veitir öðrum? Þegar um er að ræða flóknari og meiri breytingar á umhverfinu er hætt við að sundurleitt safn hagsmuna takist á og hlutlægt og sanngjarnt mat verði enn erfiðara og tæpast nokkur leið að komast að niðurstöðu sem hægt er að rökstyðja svo öllum líki. Pólitískt og siðferðilegt mat getur verið ansi erfitt.

4. Tvenns konar flótti frá veruleikanum
Að minni hyggju er það í senn vegsemd og vandi lýðræðislegra samfélagshátta að viðurkenna fjölbreytileika mannlegra verðmæta og takast á við mat á ólíkum hagsmunum og þörfum án þess að loka augunum fyrir því hversu erfitt það er og hvað niðurstöðurnar hljóta að vera margvíslegum vafa undirorpnar.
    Í umræðum um náttúruvernd og umhverfismál verður þess stundum vart að menn reyni að flýja þennan vanda. Flóttaleiðirnar eru einkum tvenns konar:

i. Annars vegar flýja menn vandann með því að telja sér trú um að hægt sé mæla sundurleit verðmæti á kvarða sem aðeins hentar til að meta sum þeirra.

ii. Hins vegar reyna þeir að komast hjá honum með því að telja sér trú um að verðmæti af einhverju tagi séu algild og endaleg þannig að þau beri skilyrðislaust að varðveita hvað sem mannlegum þörfum eða hagsmunum líður.

5. Fyrri flóttaleiðin: Að setja allt undir einn hatt
Lítum fyrst á flóttaleiðir af fyrrnefndu gerðinni. Viðleitni til að setja öll verðmæti og gildi undir einn hatt á sér langa sögu. Þeir sem hafa numið heimspekilega siðfræði kannast til dæmis við Helvétius og Bentham sem héldu því fram á 18. öld að vellíðan sé það eina sem er eftirsóknarvert í sjálfu sér, önnur fyrirbæri en vellíðan hafi aðeins gildi að svo miklu leyti sem þau stuðla að því að auka vellíðan eða draga úr vanlíðan. Nú til dags á þessi kenning sér formælendur fáa. Þeir sem nú ganga lengst í að setja sundurleit verðmæti undir einn hatt eru líklega hagfræðilega þenkjandi menn sem reyna að meta sem flest í krónum og aurum. Að einhverju leyti er tilhneiging til að nota verðmætakvarða viðskiptalífsins á fleiri og fleiri svið eðlilegur fylgifiskur markaðsvæðingar og samfélagshátta þar sem sífellt fleira gengur í reynd kaupum og sölum. Ýmislegt sem menn fengu áður hjá fjölskyldu og vinum án þess að peningar kæmu við sögu er nú keypt fyrir fé. Hér má til dæmis nefna afþreyingu og ýmsa sýslan sem tengist barnauppeldi og miðlun menningararfsins.
    Peningar eru nú samnefnari fyrir fleiri verðmæti en áður og þetta ýtir undir tilhneigingu til að reyna að meta verðmæti eins og náttúrufegurð í krónum og aurum án þess að framboð og eftirspurn á markaði hafi gefið þeim neitt þess háttar verðgildi. Menn hafa t.d. reynt að meta verð náttúruvætta með því að spyrja fólk hvað það mundi undir einhverjum kringumstæðum vilja greiða fyrir varðveislu þeirra. Tilraunir af þessu tagi eru að mínu viti litlu gáfulegri en tilraunir Helvétiusar og Benthams til að mæla allt á kvarða vellíðunar og vanlíðunar. Kannski verða fegurð næturhiminsins, norðurljósin og stjörnurnar einhvern tíma markaðsvara en meðan svo er ekki er tómt mál um að tala að verðleggja þetta í krónum og aurum. Við getum spurt fólk hvað það mundi borga fyrir glas af svalandi kranavatni undir einhverjum kringumstæðum. Ég yrði líklega ekki einn um að svara á þá leið að ef ég væri nógu þyrstur mundi ég kaupa það dýru verði. En þetta segir okkur ekkert um markaðsverð á blávatni. Hér á landi er það sem betur fer afar lágt. Sannleikurinn er sá að verð ræðst af framboði og eftirspurn sem aftur ráðast af aðstæðum, athöfnum og löngunum fjölda fólks sem erfitt er að spá fyrir um. Um verð hluta í peningum er tómt mál að tala nema sambærilegir hlutir gangi í raun og veru kaupum og sölum. Og jafnvel þótt verðmiði sé kominn á hlut er ekki þar með sagt að fundinn sé hinn eini rétti mælikvarði á gildi hans. Fyrir þyrstan mann getur glas af vatni verið meira virði en flaska af dýru koníaki, þótt kaupverð þess sé miklu lægra.
    Síst skal ég gera lítið úr mikilvægi þess að menn búi við góðan efnahag og ég hef enga löngum til að gera lítið úr verðmætum sem hægt er að kaupa fyrir peninga. En sumt verður ekki metið til fjár. Stundum skilur fólk þetta svo að verðmæti sem ekki er hægt að mæla í peningum séu á einhvern hátt æðri eða meiri en þau gæði sem hægt er að kaupa. Þetta held ég að sé misskilningur. Fegurð himinsins er ekki endilega neitt merkilegri en fallegir hlutir sem fást í verslunum (t.d. ljóðabók eða tónlist á geisladiski). Hún er bara til hliðar við hagræna mælikvarða og verður ekki mæld í krónum neitt frekar en þyngd verður mæld í metrum eða lengd í kílógrömmum. Þessi misskilningur er kannski ein ástæða þess að menn reyna að nota hagfræðilega mælikvarða þar sem þeir eiga ekki við. Þeir hugsa sem svo að hlutir sem ekki eru til sölu, eins og kannski norðurljósin, geti ekki verið óendanlega mikils virði og því hljóti að vera einhver peningaupphæð sem samsvarar raunverulegu gildi þeirra. Þetta er svona álíka og að halda að fyrst Sturlunga saga er ekki óendanlega löng þá hljóti að vera hægt að búa til nógu fullkomið málband til að einhver staður á kvarðanum samsvari lengd hennar. Vandinn við að setja verðmiða á norðurljós eða aðra náttúrufegurð er ekki sá að þessi verðmæti séu svo mikil og merkileg að ekkert verð sé nógu hátt, heldur að við getum valið hvaða upphæð sem er af handahófi og engin leið er að skera úr um hver fer næst réttu lagi.
    Það er ekki til neinn einn mælikvarði á öll gæði. Þurfi að gera upp á milli sundurleitra verðmæta höfum við enga betri leið en að hlusta á mál þeirra sem eiga hagsmuna að gæta, velta fyrir okkur þörfum núlifandi fólks og komandi kynslóða og reyna að semja um málamiðlun eða finna eitthvert mundangshóf. Stundum er það hægt, stundum ekki. Harmleikir gerast ekki bara í leikhúsum. Í veruleikanum neyðast menn líka til að fórna mikilvægum verðmætum án þess þau fáist bætt í sambærilegri mynt.

6. Seinni flóttaleiðin: Að telja sín gildi hafinn yfir alla hagsmuni
Það er erfitt að gagnrýna málflutning þeirra sem álíta að til séu verðmæti sem eru óháð öllum hagsmunum, því það er svo erfitt að skilja hvað þeir meina. Hvernig getur eitthvað verið mikils virði án þess að vera mikils virði fyrir einhvern, skipt máli án þess að skipta máli fyrir einhvern? Hugmyndir af þessu tagi virðast stundum í ætt við einhvers konar dulspeki en stundum eru þær settar fram með hugtökum og orðfæri háskólamenntaðra vísindamanna eða heimspekinga. Þeim  bregður fyrir í umræðu um ýmis verðmæti og gildi, t.d. um mannréttindi og þær hafa nú síðustu ár verið nokkuð áberandi í skrifum um umhverfismál og náttúruvernd.
    Stundum nota menn orðalag eins og „að náttúran eigi að njóta vafans“ og láta sem náttúran hafi hagsmuni sem okkur ber að standa vörð um. Þessu fylgja gjarna kenningar í þá veru að náttúran skuli helst vera laus við ummerki um mannlegar athafnir alveg óháð því hvaða hagsmunir eru í húfi. Hugmyndum af þessu tagi bregður líklega fyrir í Lögum um náttúruvernd (nr. 44 frá 1999) þar sem segir í 1. grein um markmið laganna: „Lögin eiga að tryggja eftir föngum þróun íslenskrar náttúru eftir eigin lögmálum, …“. Lagatextinn skýrir ekki hvað átt er við með þróun náttúrunnar „eftir eigin lögmálum“ en ég geri ráð fyrir að átt sé við að breytingar verði ekki af manna völdum. Sé þessi skilningur minn á lagatextanum réttur þá virðist löggjafinn álíta að það sé slæmt að menn hafi áhrif á umhverfið, óháð því hvort þessu áhrif eru til gagns fyrir íbúa landsins.
    Hvað fær kjörna fulltrúa þjóðarinnar til að samþykkja svona lög? Ég veit það ekki en ég get mér til að þrýstingur frá náttúrufræðingum hafi haft einhver áhrif. Náttúrufræðingar hafa áhuga á að rannsaka náttúruna, þekkja hana og skilja. Ég ber mikla virðingu fyrir þessu áhugamáli og skil vel að þeir vilji koma í veg fyrir að rannsóknir sínar séu truflaðar af einhverjum sem umturna viðfangsefninu og breyta því. Af þessari ástæðu þykir sumum náttúrufræðingum t.d. mikils virði að umferð um Surtsey sé bönnuð og mér finnst að við getum vel unnt þeim þess. Það er skiljanlegt að þeir sem rannsaka náttúruna vilji að þróun hennar „eftir eigin lögmálum“ sé sett skör ofar öðrum verðmætum. Það ætti varla að koma mjög á óvart að menn vilji að sín eigin hugðarefni séu hafin á stall og talin öðrum verðmætum æðri.
    Ég held að í hugmyndum um verðmæti sem eru óháð hagsmunum leynist alloft krafa um að tiltekin verðmæti skuli yfir það hafin að vera vegin og metin, og þá hugsanlega fundin léttvægari en einhver önnur. Á bak við dulúð, háspekilegt orðalag eða langsótt rök er kannski ekkert annað en ómerkilegt hagsmunapot og frekja: Það sem ykkur er annt um skal vegið og metið, en hugðarefni mín eru yfir slíkt hafin. Það skal fastráðið í eitt skipti fyrir öll að þau séu heilög og ósnertanleg.

7. Niðurstaða
Ef við viljum standa vörð um fjölbreytileika mannlífsins, umgangast öll verðmæti sem skipta máli af víðsýni og sanngirni og sýna þeim umburðalyndi sem láta sé annt um önnur gildi en okkur sjálfum eru hugleiknust þá þurfum við ekki einungis að varast einfaldanir eins og vart verður hjá þeim sem láta hagfræðilega útreikninga koma í staðinn fyrir margháttaða umræðu um mannleg verðmæti. Við þurfum líka gæta okkar á þeim sem dulbúa eigin heimtufrekju, með því að kalla sín uppáhaldsverðmæti algild og láta jafnvel líta svo út að fullyrðingar þar um styðjist við traust vísindi eða djúpa speki.
    Skynsamleg umræða um verðmæti fer fram á sviði stjórnmála og mannlegra samskipta. Þar má sækja rök í smiðju hagfræði, raunvísinda eða jafnvel dulspeki. En þeir sem það gera eiga ekkert endilega að hafa síðasta orðið.