Atli Harðarson

Synir Mörtu

Kvæði Kiplings

Fyrir tæpum eitt hundrað árum, nánar tiltekið 1907, birtist kvæði eftir enska skáldið Rudyard Kipling (1865-1936) sem kallast „Synir Mörtu“. Kvæði þetta er til í ágætri þýðingu Magnúsar Ásgeirssonar þar sem fyrsta erindið er á þessa leið. (Þýðing Magnúsar er prentað ásamt frumtextanum aftan við þetta greinarkorn.)

Þeir synir Maríu sitja í náðum, þeim sæla hlutskiptið féll í skaut.
En áhyggjufullt og órótt hjarta að erfð hver Mörtu sonur hlaut.
Og af því hún eitt sinn, gröm í geði, við gest sinn, Drottin, hóf þykkjutal,
sonum Maríu um aldur allan ætt hennar niðja þjóna skal.

Hér er vísað í 10. kafla Lúkasarguðspjalls þar sem segir:

38Á ferð þeirra kom Jesús í þorp nokkurt, og kona að nafni Marta bauð honum heim. 39Hún átti systur, er María hét, og settist hún við fætur Drottins og hlýddi á orð hans. 40En Marta lagði allan hug á að veita sem mesta þjónustu. Og hún gekk til hans og mælti: „Herra, hirðir þú eigi um það, að systir mín lætur mig eina um að þjóna gestum? Seg þú henni að hjálpa mér.“ 41En Drottinn svaraði henni: „Marta, Marta, þú ert áhyggjufull og mæðist í mörgu, 42en eitt er nauðsynlegt. María valdi góða hlutskiptið. Það verður ekki frá henni tekið.“

Í kvæðinu ber Kipling saman afkomendur Mörtu og niðja Maríu. Í öðru erindi kemur fram að synir Mörtu dytta að vélum og stjórna skipum og fleiri samgöngutækjum.

Þeir skulu gæta um aldur allan að aka mjúklega, slétt og létt.
Þeir skulu gæta, að vélin verki, á vegamótum sveigja rétt.
Þeir skulu stjórna hverju hjóli, þeir hlaða skulu vagn og knör,
á þurru landi og söltum sævi sonum Maríu greiða för.

Af þriðja erindi má ráða að þeir flytja fjöll og miðla fljótum í nýja farvegi.

Þeir skipa fjöllunum: „Færið ykkur!“ og fljótunum minni: „Tæmist þið!“
Við sprota þeirra björgin bifast, þeir blikna ei hið háa við.
Þá fjöll að efstu tindum titra, þá tæmast elfardjúpin breið,
svo synir Maríu megi berast í mjúkum svefni um rudda leið.

Þegar hingað er komið er lesandanum ljóst að synir Mörtu eru tæknimenn, iðnaðarmenn, verkfræðingar. Næstu erindi eru lofsöngur um þessa menn. Hlutskipti þeirra er lýst og lögð áhersla á að líf þeirra sé helgað þjónustu við mannlífið á jörðinni. Við erum minnt á að störf þeirra eru hættuleg og þeir geta hvorki treyst á nein kraftaverk né æðri máttarvöld heldur verða sjálfir að leysa vandamál sem að höndum ber.

Þeir finna Dauðann við fingurgóma, sem flétta og tengja hinn kvika þráð.
Við varðhlið þeirra hann ólmur öskrar; að eldabaki þeir seðja hann bráð.
Árla morguns, í rökkurrofum, þeir ráðast inn í hans bæli strax
og knýja hann áfram sem uxa haltan og erja með honum til sólarlags.

Þeim er trúin frá bernsku bönnuð, til bana fjarlæg hver huggun gjörð.
Þeir eiga kynni við hulda heima og helgidóm fyrir neðan jörð.
Þeir rekja slóð hinna leyndu linda og lyfta að vörum á heilli þjóð.
Þeir lykja um vötnin í litlu glasi og leysa úr viðjum steypiflóð.

Þeir kenna ei, að til verksins vaxta þá veki Drottinn á óskastund.
Þeir predika ei, að í mannraun miðri Hans miskunn leyfi þeim værðarblund.
Í ysi borga og aðalstræta sem auðn og myrkri þeir halda vörð,
og ævilangri vöku verja vé sinna bræðra hér á jörð.

Veltið bjargi eða viðu kljúfið, veg að jafna og fegra hann.
Sjá, hvert fótmál er svert af blóði sona Mörtu, er til þess rann.
Ekki sem stigi í himinhæðir, né heldur trúarjátning djörf,
- en einföld þjónusta af heilum huga heimi goldin í allra þörf.

Í lokaerindi kvæðisins víkur Kipling aftur að afkomendum Maríu. Þeir lifa sælir í sinni trú og tilvera þeirra er slétt og felld. Þeir treysta á að allt sé í lagi. Það eru hins vegar synir Mörtu sem sjá um að allt sé í lagi.

Og synir Maríu brosa í blessun, þá bera englar á höndum sér.
Þeir þekkja náðina, er þeim var heitin, og þúsundföld miskunn sýnd þeim er.
Við fótskör Hans þeir hlýða á Orðið, þá hjúpar útvaldra dýrðarskin.
Þeir lögðu á Drottin dagsins þunga, - og Drottinn hann leggur á Mörtu kyn.

Það er skemmtileg tvöfeldni í kvæðinu og Kipling snýr á sinn hátt út úr fyrir Lúkasi guðspjallamanni. Öðrum þræði er eins og hann setji fram trúarlegt svar við spurningu um hvers vegna þeir sem taka trúarlegar skýringar gildar geti unað sælir við hlutskipti sitt. En um leið gefur hann tilefni til að vefengja öll trúarleg svör því kvæðið segir að mennirnir sem í raun og veru halda samfélaginu uppi geti ekki leyft sér þann munað að trúa. Hinir, sem leggja á drottin dagsins þunga, hlaða byrðum sínum á endanum á herðar annarra manna en ekki æðri máttarvalda.

Þótt trú og vísindi geti vissulega átt samleið held ég að Kipling hafi náð að lýsa andstæðum sem við rekumst á í mannlífinu, meðal annars þegar við skoðum muninn á afstöðu til vandamála og úrlausnarefna sem telja má dæmigerða fyrir raunvísinda og tæknimenn og afstöðu sem byggist á trúarlegum forsendum. Tæknin og trúin bera með sér ólíkan hugsunarhátt og ólíka sýn á tilveruna.

Í því sem hér fer á eftir tala ég sem sonur Mörtu og velti því fyrir mér hvort einhver kostur sé á málamiðlun milli vísinda og trúar. Nú spyrja sjálfsagt margir hvort einhver þörf sé á málamiðlun. Eru vísindi og trú ekki systur sem geta lifað saman í sátt og samlyndi? Svarið við þessari spurningu getur hvorki verið stutt né einfalt því þær systur hafast margt að og lifa æði fjölbreytilegu lífi. Stundum er sátt og samlyndi með þeim, en stundum ekki. Það þykir kannski ekki kurteisi að minna á deilur og ósætti og draga fram í dagsljósið mál sem eru óútkljáð milli þeirra. Ef til vill er fremur í dúr við tíðarandann að breiða yfir allt slíkt enda ekki í tísku að gera strangar kröfur um rökvísi og samkvæmni. Jafnvel er talið rangt og ámælisvert að andmæla skoðunum fólks eða sýna fram á mótsagnir í hugmyndum þess. Slík rökfælni þjónar að minni hyggju engum góðum tilgangi. Sá sem heldur því fram að eitthvað sé satt á að vera maður til að takast á við mótrök og vitsmunaleg andmæli.


Trú og trúarleg afstaða

Trú og trúarleg afstaða birtist á marga og ólíka vegu og þess vegna er hæpið að slá fram einföldum alhæfingum um togstreitu trúar og vísinda. Hér á eftir fara nokkur dæmi um hvað trú getur falið í sér og hvers konar skoðanir, viðhorf, tilfinningar og lífshættir geta verið til marks um trúarlega afstöðu.

  1. Lotning, auðmýkt og tilfinning manns fyrir eigin smæð.
  2. Kunnátta eða aðferðir til að stjórna eigin lífi og ná andlegu jafnvægi til dæmis með hugleiðslu eða bænum.
  3. Lífsreglur, samfélagshættir og siðvenjur sem menn lifa eftir, eins og fastar venjur um kynhlutverk eða hátíðisdaga, unglingavígslur, brúkaup og útfarir.
  4. Þrá eftir eða tilfinning fyrir einhverju algildu, einhverri fastri undirstöðu, endanlegum sannleika eða lokasvari.
  5. Traust á (eða tilfinning fyrir) að maður njóti verndar, ætíð sé einhver tiltækur sem hægt er að leita til með sorgir á áhyggjur, á endanum fari allt á besta veg, hið góða eigi sigur vísan og að alheiminum sé stjórnað með einhverjum hætti sem tekur tillit til siðferðis eða gilda sem mönnum eru hjartfólgin.
  6. Að lifa sig inn í sögur og hugvekjur sem ljá reynslunni merkingu og auðvelda mönnum að sætta sig við hlutskipti sitt.
  7. Sjónarhorn á mannlífið eða leiðir til að skoða tilveruna og túlka í ljósi hugsjónar um fullkomleika og guðlega gæsku.
  8. Trúarsetningar, kenningar eða staðhæfingar sem menn trúa og fjalla gjarna um yfirnáttúrulegan veruleika og tengsl hans við jarðneskt líf. Sem dæmi um slíkar trúarsetningar má nefna að: Jesú hafi risið upp frá dauðum; Gabríel erkiengill hafi talað við Múhameð; Sál manns lifi eftir að líkaminn deyr; Sama sálin endurfæðist aftur og aftur; Guð hafi skapað manninn eftir sinni mynd í aldingarðinum Eden fyrir um það bil 6000 árum; Umhverfis Jörðina séu stjörnur festar á kristalshvel og ofan við þau búi englar og helgir menn.

Menn geta verið trúaðir á ólíka vegu og trúarleg afstaða getur falið í sér margvíslega blöndu úr þeim atriðum sem hér eru upp talin.

Atriðunum á þessum lista (sem héðan í frá verður kallaður „listinn“) er raðað upp þannig að þau sem eru talin fyrst eru ólíkleg til að stangast á við vísindalega hugsun og eftir því sem neðar dregur eru líkurnar á árekstrum meiri og erfiðara fyrir okkur sem rekjum ættir til Mörtu að fallast á sjónarmið hinna trúuðu.

Þeir árekstrar milli trúarbragða og vísinda sem hafa valdið mestu neistaflugi í okkar heimshluta undanfarnar aldir tengjast flestir hreinum og klárum mótsögnum milli trúarsetninga (af því tagi sem nefndar eru í lið h) og vísindalegra kenninga eins og sólmiðjukenningar eða þróunarkenningar. Enn valda þessir árekstrar töluverðum taugatitringi víða um heim meðal annars vegna þess að menn óttast að valdakerfi, kynhlutverk eða lífshættir riðlist ef trúarsetning (eins og bókstaflegur skilningur á sköpunarsögu Biblíunnar) víkur fyrir vísindalegri kenningu (eins og þróunarkenningunni).

Árekstrar af þessu tagi verða helst þegar talsmenn trúarbragða ríghalda í bókstaflega túlkun á helgisögum eða úreltar vísindakenningar sem hafa af einhverjum ástæðum blandast saman við trúarbrögðin. Dæmi um þetta er til dæmis kenningin um kristalshvelin sem stangaðist á við sólmiðjukenninguna. Sú deila varðar ekki kjarna trúarbragðanna og raunar má allt eins lýsa henni sem deilu milli eldri og nýrri vísinda eins og milli vísinda og trúarbragða, enda næsta óljóst hvort kenningin um kristalshvelin var fremur trúarleg kenning eða vísindaleg.


Mótsagnir milli kenninga

Röktengsl milli skoðana og kenninga mynda flókið net sem þar sem getur verið erfitt að átta sig á hvernig þræðirnir tengjast. Eftir þeim berst hugmyndum oft stuðningur úr óvæntri átt en það getur líka gerst að ný kenning eða uppgötvun neyði menn, sem halda fram boðskap á allt öðru fræðasviði, til að búast til varnar eða endurskoða afstöðu sína. Hér er nokkur dæmi:

Rannsóknir líffræðinga og veðurfræðinga geta haft áhrif á stjórnmálakenningar. Eðlisfræði getur skipt máli fyrir túlkun helgirita og stærðfræði orðið forsenda kenninga á sviði siðfræði. Fræðasvið eða kenningakerfi mynda ekki rökleg eylönd heldur eru hluti af hugarheimi þar sem krókaleiðir liggja milli vísinda, stjórnmála, trúarbragða og fleiri sviða.

Stundum er raunar erfitt að átta sig á hvaða sviði hugmynd, kenning eða skoðun tilheyrir. Er sú sannfæring að karlar og konur hafi jafnar gáfur og beri jafn réttur af sauðahúsi vísinda á borð við sálfræði og félagsfræði, stjórnmála, lögfræði eða trúarbragða? Var sú skoðun Einsteins að skammtafræði Bohrs geti ekki verið endanlegur sannleikur, því guð kasti ekki teningum, trúarleg eða vísindaleg? Þessu held ég að enginn geti svarað vegna þess að það er engin ein rétt leið til að draga landamæri í hugarheiminum.

Af framansögðu leiðir að vísindalegar kenningar geta stangast á við trúarleg sjónarmið og breyttar hugmyndir á einu sviði geta kallað á endurskoðun á öðru sviði. Þetta gerist raunar oft og undanfarnar aldir hafa þróun raunvísinda, sagnfræði, textarannsókna, heimspeki og pólitískra hugsjóna haft ómæld áhrif á túlkun gamalla helgirita og trúarbrögð almennings í okkar heimshluta.

Þótt ekki sé neinn rökfræðilegur munur mótsögnum þar sem trúarsetningar eiga í hlut og mótsögum milli vísindakenninga er mikill munur á þessu tvennu að því leyti að vísindalegur ágreiningur er framfaraafl en trúardeilur hafa æði oft orðið vatn á myllu ofbeldisafla. Menn heyja stríð vegna ágreinings um trúmál en ég man ekki eftir neinum dæmum um stríð vegna þess að tvær vísindalegar kenningar hafi stangast á. Fyrir þessu eru margvíslegar ástæður. Ein er sú hvað trúarlegar skoðanir eru mörgum hjartfólgnar og hvernig trúarbrögð eru samofin samfélagsháttum, valdakerfum og lífsreglum af ýmsu tagi. Önnur ástæða er að í vísindasamfélaginu gilda önnur viðmið en í flestum trúfélögum. Meðal vísindamanna er efahyggja dyggð og glannaskapur í meðhöndlun hugmynda aðdáunarverður. Þar er sá mestur sem finnur rökvillu eða gloppu í hugmyndum samverkamanna sinna. Dæmigert viðhorf trúarbragðanna er hins vegar á þá leið að menn eigi að sigrast á efanum.

Viðbrögð trúfélaga við mótrökum eða hugmyndalegri andstöðu eru oftast nær af allt öðru tagi en viðbrögð vísindasamfélagsins við tilraunum til að hrekja fræðikenningar. Með þessu er ég ekki að neita því að einstrengingsleg kreddufesta sé til innan vísindasamfélagsins. Einstakur vísindamaður getur verið einsýnn og fullur hleypidóma en vísindasamfélagið viðurkennir gildi samkeppni milli hugmynda og efasemda um ríkjandi skoðanir. Það má líkja vísindunum við markaðshagkerfi sem viðurkennir gildi frjálsrar samkeppni og umbunar þeim sem finna aðrar leiðir til að lækka verð en þær sem áður hafa þekkst. Í slíku kerfi vilja einstakir athafnamenn og einstök fyrirtæki ef til vill hafa einokunaraðstöðu og láta setja reglur sem koma í veg fyrir samkeppni úr óvæntri átt. En markaðssamfélag lætur þetta ekki eftir þeim, neitt frekar en vísindasamfélag lætur það eftir einstökum fræðimönnum eða stofnunum að stimpla skoðanir þeirra sem endanlegan sannleika.

Þótt trúfélög hafi hingað til verði ólík vísindasamfélaginu hvað þetta varðar er ég ekki viss um að svo þurfi að vera. Hví skyldu trúarbrögð ekki laga sig að samkeppni eins og vísindin og markaðurinn? Geta trúarbrögð ekki verið leitandi? Geta talsmenn þeirra ekki viðurkennt að allar kenningar séu til bráðabirgða og eldri hugmyndir skuli víkja fyrir nýjum sem gagnast mönnum betur til að ná andlegu jafnvægi, móta farsæla samskiptahætti eða öðlast traust og sátt við hlutskipti sitt?

Litu menn á trúarlegar kenningar sem tilgátur eða hugmyndir sem má endurskoða ef menn finna aðrar sem falla betur að heimsmynd þeirra og styðja við atriðin sem talin eru í efri hluta listans, þá dofnaði mjög sá munur á trúarbrögðum og vísindum sem hér hefur verið til umfjöllunar. Þá nytu efasemdir og mótrök gegn trúarlegum kenningum viðurkenningar sem aflavaki framfara alveg eins og efasemdir um vísindalegar kenningar og mótrök gegn þeim. Ég sagði „litu“ í viðtengingarhætti. Það vantar mikið á að viðhorf af þessu tagi séu ríkjandi meðal málsvara trúarbragða og kannski geta trúarbrögð sem eru efagjörn og leitandi með þessum hætti aldrei svarað eftirspurn eftir fastri undirstöðu, einhverju sem litið er á sem algilt og endanlegt.

Trúfélög og talsmenn trúarbragða geta átt erfitt með að sætta sig við að í hugarheiminum er allt á iði. Menn vilja gjarna að trúarlegar kenningar standi á bjargi sem aldrei bifast. En í veruleikanum lenda trúarbrögð í útistöðum við hugmyndir úr ýmsum áttum, meðal annars úr smiðju vísindanna. Þetta á að minnsta kosti við um trúarbrögð sem hafa eitthvert innihald (þ.e. þar sem h liður á listanum er ekki tómur). En þurfa trúarbrögð að hafa slíkt innihald?

Á 17. öld reyndi fyrsti evrópski fríhyggjumaðurinn, Benedict Spinoza, að grundvalla lífsviðhorf sem eru að nokkru leyti trúarleg en án nokkurs trúarlegs innihalds. Segja má að hann hafi reynt að búa til trú sem fól aðeins í sér lotningu, ást á öllu sem er, andlegt jafnvægi og sigur á lítilmótlegum tilfinningum og hugsunum en gerði ekki ráð fyrir neinum yfirnáttúrulegum veruleika. Síðan hafa allmargir reynt að feta í fótspor Spinoza. Hér má til dæmis nefna Bertrand Russell sem á tímabili aðhylltist „trú“ af þessu tagi og ritaði um hana í grein sem birtist árið 1912 og nefnist „The Essence of Religion“.

Hér hef ég nefnt tvenns konar möguleika á trú sem kemur til móts við hugsunarhátt vísinda og tækni og getur lifað í sátt við hugarheim þar sem allt er til sífelldrar endurskoðunar.

1.    Trú sem lifir í sátt við óvissuna, þar sem litið er trúarlegt innihald (eða kenningar) eins og tilgátur sem sjálfsagt er að andmæla og reyna að hrekja.

2.    Trú án neinnar trúarjátningar, trúarsetninga eða innihalds.

Hægt er að hugsa sér fleiri kosti. Til dæmis er mögulegt að:

3.    Trú hafi innihald en það sé of óljóst og ónákvæmlega orðað til að geta verið í mótsögn við neitt sem sagt með skýrum og ótvíræðum hætti.

Óljóst orðalag þarf ekki endilega að vera til marks um að trúin sé óskynsamleg eða trúaðir menn fari undan í flæmingi þegar þeir eru krafðir skýringa á afstöðu sinni. Það er hugsanlegt að menn hafi grun um veruleika sem þeir geta ekki gert sé nógu ljósa grein fyrir til að fullyrða neitt með ótvíræðum hætti. Menn gætu haft kynni af sannleika sem ekki er hægt að tjá nákvæmlega með orðum og getur því ekki stangast á við eitt eða neitt sem sagt er. Mér finnst þó hæpið að slík trú myndi rökfræðilegt eyland sem andstæðar hugmyndir geta ekki læðst inn á eftir einverjum leiðum. Trú sem byggist á slíkum grun getur til að mynda lent upp á kant við kenningar sem útskýra hvers vegna menn öðlast slíkan grun, að minnsta kosti ef skýringin er með einhverjum þeim hætti sem gefur tilefni til að ætla að grunurinn sé ekkert nema grillur og heilaköst.

*

Ég hef nú reynt að færa rök fyrir því að trúarbrögð sem hafa kennilegt innihald hljóti að vera hluti af hugarheimi þar sem ný vitneska og breyttar hugmyndir á einu sviði geti kallað á endurskoðun á öðru sviði. Jafnframt hef ég bent á þrjár mögulegar leiðir til að móta trúarbrögð fyrir syni Mörtu. Kannski var það óþarfi. Kannski þurfum við enga trú. Mér finnst að minnsta kosti á stundum að verk sem eru einhvers virði í raun og veru séu og hljóti að vera

 Ekki sem stigi í himinhæðir, né heldur trúarjátning djörf,
- en einföld þjónusta af heilum huga heimi goldin í allra þörf.

Og eins þótt því fylgi „áhyggjufullt og órótt hjarta“ er ef til vill mestur mannsbragur að fylla flokk þeirra sem

ævilangri vöku verja vé sinna bræðra hér á jörð.

 

Þrenns konar árekstrar

Það sem hér fór á undan var almenn umfjöllun um hvernig trúarbrögð geta lent upp á kant við hugmyndir úr öðrum áttum, til dæmis úr heimi vísindanna. Að lokum ætla ég að nefna þrenns konar dæmi um núning, togstreitu eða árekstra milli trúarlegra sjónarmiða og vísindalegra sem nokkuð ber á enn þann dag í dag.

Frá því fyrir rúmum 30 árum þegar kristnir, gyðinglegir og íslamskir bókstafstrúarmenn tóku að sækja í sig veðrið í Mið-Austurlöndum, Bandaríkjunum og víðar hafa þeir lent í útistöðum bæði við vísindamenn og málsvara frjálslyndra stjórnmálaskoðana. Hér á landi hefur lítið borið á ýfingum af þessu tagi, kannski vegna þess að menn sópa mótsögnum undir teppið og eltast lítt við strangar kröfur um röklega samkvæmni, kannski vegna þess að trúarbrögð landsmanna hafa lítil og losaraleg tengsl við íhaldssemi um samfélagsleg efni, kannski vegna þess að trúað fólk hefur haft ráðrúm til að laga trú sína að heimsmynd vísindanna.

Bókstafstrúarmenn sem hafna til dæmis þróunarkenningunni byggja afkomu sína á nútímatækni, þar á meðal matvælaframleiðslu, lyfjum og læknisfræði sem eru óhugsandi án líffræði og fleiri vísinda sem stangast meira og minna á við þeirra trúarlegu heimsmynd. Um þá má segja það sama og Kipling sagði um syni Maríu

Þeir lögðu á Drottin dagsins þunga, - og Drottinn hann leggur á Mörtu kyn.

því tæknimennirnir og vísindamennirnir sem sjá til þess að hinir trúuðu njóti þæginda og góðrar afkomu hljóta að taka heimsmynd vísindanna alvarlega og miða vinnu sína við að hún sé í aðalatriðum rétt.

Útistöður bókstafstrúarmanna við þróunarkenningu og fleiri vísindi eru ein gerð árekstra milli vísinda og trúar. Önnur gerð er síður augljós og ætti kannski frekar að tala um togstreitu eða spennu en eiginlega árekstra. Hér á ég við það ólíka hugarfar sem fylgir vísindum og tækni annars vegar og trúnni hins vegar. Hugarheimur vísinda og tæknimanna einkennist af nýjungagirni, fyrir þeim er efi dyggð og lofsvert að sýna fram á að til séu betri leiðir en hingað til hafa verið farnar. Skipuleg trúarbrögð einkennast miklu fremur af tryggð við rótgróna hefð. Talsmenn þeirra líta gjarna á efa sem eitthvað sem þarf að vinna bug á. Þeir vilja hafa fast land undir fótum fullvissu, öryggi, traust. Vísindin einkennast hins vegar af hugmyndafræðilegum loftfimleikum þar sem ekki er neitt öryggisnet.

Þeim er trúin frá bernsku bönnuð, til bana fjarlæg hver huggun gjörð.

Þriðja gerð árekstra milli vísinda og trúar tengist ólíkum hugmyndum um hvað skuli teljast tæk skýring. Innihald trúarkenninga varðar oftast samspil mannlífsins við yfirnáttúrulegan veruleika og ég held að flest trúað fólk álíti að kraftaverk og yfirnáttúrulegir atburðir eigi sér stað og að stundum sé von um einhvers konar hjálp eða stuðning frá einhverju sem er utan við og æðra en sá heimur sem náttúruvísindin fjalla um. Synir Mörtu leyfa sér ekki neitt slíkt.

Þeir kenna ei, að til verksins vaxta þá veki Drottinn á óskastund.

segir í þýðingu Magnúsar Ásgeirssonar en í frumtexta Kiplings er myndin skarpari.

They do not preach that their God will rouse them a little before the nuts work loose.

Í augum okkar sem eigum Mörtu að formóður leysir traust á yfirnáttúrulegan veruleika engin raunveruleg vandamál. Við verðum að reiða okkur á jarðnesk vísindi og halda áfram leit að náttúrulegum skýringum á atburðum og lausnum á vandamálum þar til þær finnast.

 

The Sons of Martha

The Sons of Mary seldom bother, for they have inherited that good part;
But the Sons of Martha favour their Mother of the careful soul and the troubled heart.
And because she lost her temper once, and because she was rude to the Lord her Guest,
Her Sons must wait upon Mary's Sons, world without end, reprieve, or rest.

It is their care in all the ages to take the buffet and cushion the shock.
It is their care that the gear engages; it is their care that the switches lock.
It is their care that the wheels run truly; it is their care to embark and entrain,
Tally, transport, and deliver duly the Sons of Mary by land and main.

They say to mountains, "Be ye removed." They say to the lesser floods, "Be dry."
Under their rods are the rocks reproved -- they are not afraid of that which is high.
Then do the hill-tops shake to the summit -- then is the bed of the deep laid bare,
That the Sons of Mary may overcome it, pleasantly sleeping and unaware.

They finger death at their gloves' end where they piece and repiece the living wires.
He rears against the gates they tend: they feed him hungry behind their fires.
Early at dawn, ere men see clear, they stumble into his terrible stall,
And hale him forth like a haltered steer, and goad and turn him till evenfall.

To these from birth is Belief forbidden; from these till death is Relief afar.
They are concerned with matters hidden -- under the earthline their altars are --
The secret fountains to follow up, waters withdrawn to restore to the mouth,
And gather the floods as in a cup, and pour them again at a city's drouth.

They do not preach that their God will rouse them a little before the nuts work loose.
They do not teach that His Pity allows them to drop their job when they dam'-well choose.
As in the thronged and the lighted ways, so in the dark and the desert they stand,
Wary and watchful all their days that their brethren's days may be long in the land.

Raise ye the stone or cleave the wood to make a path more fair or flat --
Lo, it is black already with blood some Son of Martha spilled for that!
Not as a ladder from earth to Heaven, not as a witness to any creed,
But simple service simply given to his own kind in their common need.

And the Sons of Mary smile and are blessed -- they know the Angels are on their side.
They know in them is the Grace confessed, and for them are the Mercies multiplied.
They sit at the Feet -- they hear the World -- they see how truly the Promise runs.
They have cast their burden upon the Lord, and -- the Lord He lays it on Martha's Sons!

(Rudyard Kipling, 1907)

 

Synir Mörtu

Þeir synir Maríu sitja í náðum, þeim sæla hlutskiptið féll í skaut.
En áhyggjufullt og órótt hjarta að erfð hver Mörtu sonur hlaut.
Og af því hún eitt sinn, gröm í geði, við gest sinn, Drottin, hóf þykkjutal,
sonum Maríu um aldur allan ætt hennar niðja þjóna skal.

Þeir skulu gæta um aldur allan að aka mjúklega, slétt og létt.
Þeir skulu gæta, að vélin verki, á vegamótum sveigja rétt.
Þeir skulu stjórna hverju hjóli, þeir hlaða skulu vagn og knör,
á þurru landi og söltum sævi sonum Maríu greiða för.

Þeir skipa fjöllunum: „Færið ykkur!“ og fljótunum minni: „Tæmist þið!“
Við sprota þeirra björgin bifast, þeir blikna ei hið háa við.
Þá fjöll að efstu tindum titra, þá tæmast elfardjúpin breið,
svo synir Maríu megi berast í mjúkum svefni um rudda leið.

Þeir finna Dauðann við fingurgóma, sem flétta og tengja hinn kvika þráð.
Við varðhlið þeirra hann ólmur öskrar; að eldabaki þeir seðja hann bráð.
Árla morguns, í rökkurrofum, þeir ráðast inn í hans bæli strax
og knýja hann áfram sem uxa haltan og erja með honum til sólarlags.

Þeim er trúin frá bernsku bönnuð, til bana fjarlæg hver huggun gjörð.
Þeir eiga kynni við hulda heima og helgidóm fyrir neðan jörð.
Þeir rekja slóð hinna leyndu linda og lyfta að vörum á heilli þjóð.
Þeir lykja um vötnin í litlu glasi og leysa úr viðjum steypiflóð.

Þeir kenna ei, að til verksins vaxta þá veki Drottinn á óskastund.
Þeir predika ei, að í mannraun miðri Hans miskunn leyfi þeim værðarblund.
Í ysi borga og aðalstræta sem auðn og myrkri þeir halda vörð,
og ævilangri vöku verja vé sinna bræðra hér á jörð.

Veltið bjargi eða viðu kljúfið, veg að jafna og fegra hann.
Sjá, hvert fótmál er svert af blóði sona Mörtu, er til þess rann.
Ekki sem stigi í himinhæðir, né heldur trúarjátning djörf,
- en einföld þjónusta af heilum huga heimi goldin í allra þörf.

Og synir Maríu brosa í blessun, þá bera englar á höndum sér.
Þeir þekkja náðina, er þeim var heitin, og þúsundföld miskunn sýnd þeim er.
Við fótskör Hans þeir hlýða á Orðið, þá hjúpar útvaldra dýrðarskin.
Þeir lögðu á Drottin dagsins þunga, - og Drottinn hann leggur á Mörtu kyn.

(Þýðing Magnúsar Ásgeirssonar)