Atli
Harðarson
Af vefnum - júní og júlí 2005
26.
júlí: Færeyinga saga
Var að lesa Færeyinga sögu. Hún er meira listaverk
en ég hélt. Saga þessi var rituð á Íslandi
milli 1200 og 1220 af manni sem ekki hefur verið staðkunnugur
í Færeyjum. Samkvæmt sögunni var Grímur
Kamban fyrstur til að nema land í Færeyjum. Aðrar
heimildir benda til að á undan honum hafi írskir munkar
verið þar.
Í upphafi sögunnar (um 970) skiptast Færeyjar
í ríki Hofverja, sem réðu Suðurey og Sandey,
og Götuskeggja sem réðu öllum eyjum norðan Sandeyjar.
Hafgrímur í Suðurey sem er foringi Hofverja hefur ríki
sitt að léni frá Haraldi gráfeldi. Bræðurnir
Brestir og Beinir Sigmundssynir eru höfðingjar Götuskeggja
og þeir hafa ríki sitt að léni hjá Hákoni
jarli.
Götuskeggjar voru voldugasta ættin í
eyjunum. Ættmóðir þeirra var Ólöf dóttir
Þorsteins rauðs sem var sonur Auður djúpúðgu.
Auður gifti þetta barnabarn sitt Færeyingi áður
en hún fór til Íslands.
Aðalpersónur sögunnar eru Þrándur
í götu og Sigmundur sonur Brestis Sigmundssonar. Þrándur
er brögðóttur maður, slægvitur og fjölkunnugur.
Hann er af ætt Götuskeggja og náskyldur Sigmundssonum,
þeim Bresti og Beini. Um hann sagði Ólafur konungur Tryggvason
að hann væri „hinn versti maður einn hver á
Norðurlöndum“ Sigmundur er afar ólíkur frænda
sínum, enginn undirhyggjumaður en íþróttamaður
sem á tímabili gengur næstur Ólafi Tryggvasyni
að kröftum og fimi. Þrándur er fulltrúi gamla
tímans, heldur fast í forneskju og heiðinn átrúnað
og stendur gegn tilraunum Noregskonunga til að skattleggja eyjarnar.
Sigmundur er hins vegar kóngsmaður, boðar Færeyingum
kristni að undirlagi Ólafs Tryggvasonar og styður Norska
kónga í að gera eyjarnar að hluta af ríki
sínu.
Þótt Sigmundi Brestissyni sé lýst
sem betri manni og meiri hetju en Þrándi í götu
hafa Færeyingar túlkað söguna Þrándi
í vil og látið heita að hann hafi varið sjálfstæði
eyjanna. Álitamál er hversu rétt sú túlkun
er. Til að verjast ásælni Noregskonunga verður Þrándur
að beita heldur óþrifalegum ráðum. Hann elur
hjá sér frændur sína þrjá, Sigurð,
Þórð og Gaut rauða, sem eru illræðismenn
en ónytjungar til vinnu og ekki til þess fallnir að auka
vinsældir Götuskeggja meðal alþýðu eyjanna.
Þótt Þrándur nái að losa sig við
Sigmund og hnekkja þar með veldi þeirra sem gengu erinda
norsku hirðarinnar lýkur sögunni á þann veg,
þegar Þrándur deyr, að tengdasonur Sigmundar hefur
öll völd í eyjunum og er handgenginn Magnúsi konungi,
sem kallaður var góði og var sonur Ólafs helga.
Í upphafi sögunnar er Sigmundur barn að
aldri og Þrándur ungur maður og nýtekinn við
Götu í Austurey í arf eftir föður sinn. Hann
hefur engin völd, þau eru hjá Bresti og Beini sem eru
lénsmenn Hákonar jarls og Hafgrími sem hefur syðstu
eyjarnar að léni hjá Haraldi gráfeldi. Með
klókindum sínum og brögðum verður Þrándur
auðugur að fé og etur þeim saman Bresti og Beini
frændum sínum annars vegar og Hafgrími hins vegar
og lýkur svo að allir þrír falla og Þrándur
verður höfðingi yfir öllum Færeyjum. Hann fóstrar
Össur son Hafgríms en Sigmund Brestisson sendir hann af landi
brott með kaupmanni sem tekur fé fyrir að flytja hann burt
svo hann komi aldrei aftur.
Sigmundur Brestisson vex upp í Noregi, eflist
að íþróttum og kemst til metorða við hirð
Hákonar jarls. Hann gengur að eiga konu þá sem
Þuríður heitir. Þau áttu börn saman
og kemur Þóra dóttir þeirra talsvert við
sögu og einnig sonur sem Þórálfur hét.
Af hreystiverkum Sigmundar eru miklar sögur.
Össur vex upp með Þrándi og þegar
hann er fulltíða lætur Þrándur hann fá
ríki föður síns en réði þó
öllu „því eigi voru þeir jafnslægir“
eins og segir í sögunni. Þrándur virðist
annars ekkert mjög áfram um að hafa sjálfur völd
yfir öllum Færeyjum. Hans aðaláhugamál er
að koma í veg fyrir að eyjarskeggjar þurfi að
gjalda Noregskonunum skatt.
Sigmundur fær leyfi Hákonar jarls til að
fara til Færeyja og hefna föður síns. Áður
en hann fer ganga þeir Hákon og Sigmundur til blóta
og Sigmundur þiggur gullhring af Þorgerði hörgabrúði
sem hann skyldi bera til heilla sér. Þessi hringur er örlagavaldur
í sögunni (og minnir dálítið á hringana
í Hringadrottinssögu). Meðan heiðinn átrúnaður
hélst var hann Sigmundi til heilla en eftir að Ólafur
Tryggvason kristnaði Noreg og Sigmundur tók skírn og
gerðist hans maður fór sem Ólafur spáði
að þessi heiðni verndargripur varð til tómrar
bölvunar. Sigmundur vildi ekki farga honum þrátt fyrir
þrábeiðni Ólafs konungs og var þar með
þrotin hans gæfa. Síðar komst Þrándur
yfir hringinn. Hann hafði þá tekið skírn,
að vísu nauðugur, svo þessi gripur sem Þorgerður
hörgabrúður hafði borið varð honum til bölvunar
eins og Sigmundi. Frændur hans, illræðismennirnir Sigðurður,
Þórður og Gautur rauði, tóku af honum ráðin
og veldi frjálsra höfðingja í Færeyjum leið
undir lok.
Sigmundur kemur til Færeyja. Drepur Össur
Hafgrímsson og nær Þrándi á sitt vald.
Þrándur býður Sigmundi sjálfdæmi
um bætur fyrir föðurvíg en Sigmundur tekur ekki
annað í mál en að Hákon jarl dæmi.
Eins og svo oft fyrr og síðar í sögunni læst
Þrándur fallast á afarkosti en víkur sér
svo undan með brögðum eða hálfkveðnum vísum
sem hægt er að túlka sem loforð um að standa
við sitt þó síðar verði. Hann mætir
ekki á tilsettum tíma við hirð Hákonar en
lætur berast að hann hafi orðið afturreka og lest skip
sitt. Sama leik leikur hann svo síðar í sögunni.
Hákon dæmir í fjarveru Þrándar að
Sigmundur skuli fá fern manngjöld af Þrándi og
hafa allar eyjar að léni. Þrándur læst sætta
sig við dóminn en fær Sigmund til að fallast á
gjaldfrest til þriggja ára. Ætlar eins og venjulega
að víkja sér undan.
Sigmundur ræður nú yfir Færeyjum
og Þrándur býr búi sínu í Götu.
Höfðingjaskipti verða í Noregi og þegar Ólafur
Tryggvason skipar Sigmundi að taka kristni og láta skíra
eyjarskeggja gerir hann það. Þrándur lætur
skírast þegar Sigmundur nær honum á vald sitt
og hótar að drepa hann ella, en hann heldur ekki kristni frekar
en von var. Ber því við (síðar í sögunni)
að ekki sé tiltökumál að hann hafi sína
eigin kreddu því postularnir tólf hafi haft sína
kredduna hver. Aftur verða svo höfðingjaskipti þegar
Ólafur fellur frá og jarlarnir Sveinn og Eiríkur
taka við ríki og alltaf er Sigmundur fús til að
gerast handgenginn nýjum þjóðhöfðingjum
í Noregi.
Ætíð er grunnt á því
góða með þeim frændum Þrándi og
Sigmundi og eftir deilur sem hér eru ekki raktar fer Þrándur
með lið að Sigmundi út í Skúfey og brennir
þar bæ hans. Sigmundur kemst undan á sundi og nær
landi í Suðurey. Þar finnur landseti Þrándar,
sem nefnist Þorgrímur illi, hann máttfarinn í
flæðarmálinu, myrðir hann og hirðir hringinn
Þorgerðarnaut (og auðvitað fer illa fyrir honum, vondum
manni með enn verri hring).
Þóra dóttir Sigmundar vex upp með
Þuríði móður sinni í Skúfey,
sem kölluð var meginekkja eftir að Sigmundur hvarf fyrir
sjávarhamra og enginn vissi hvað um hann varð. Þegar
Sigmundur drap Össur Hafgrímsson fóstra Þrándar
lifði barnungur sonur Össurar sem Leifur hét. Hann fór
í fóstur til Þrándar í Götu. Er
nú leitað sátta milli Þrándar og Þuríðar
og til að innsigla sættina biður Þrándur Þóru
Sigmundardóttur til handa Leifi Össurarsyni. Þær
mæðgur fallast á þetta með því
skilyrði að Þrándur upplýsi hvað varð
um Sigmund. Hann beitir fjölkynngi sinni til að seyða fram
vofu Sigmundar og upplýsa að Þorgrímur illi hafi
myrt hann. Er Þorgrímur tekinn höndum og festur upp
en Þrándur hirðir hringinn.
Er nú kyrrt í Færeyjum, friður
innanlands og norskir kóngsmenn ónáða ekki. En
sú dýrð stóð ekki lengi. Ólafur konungur
Haraldsson sem ýmist er kallaður Ólafur helgi eða
Ólafur digri brýst til valda í Noregi og heimtar
skatt af Færeyingum. Hann nær Leifi Össurarsyni á
sitt vald og Leifur lætur svo heita að hann gerist handgenginn
Ólafi helga. Í tvígang sendir Ólafur skattheimtumenn
til Færeyja en þeir koma ekki aftur til Noregs og veit enginn
hvað af þeim verður. Eins og víðar í Færeyinga
sögu er gefið í skyn að brögð séu
í tafli þótt það sé ekki sagt, en
lesanda látið eftir í giska á að Þrándur
og hans menn hafi séð fyrir skattheimtumönnum konungs.
Stendur í stappi um hríð og stefnir konungur Færeyingum
á sinn fund og velst Þórálfur sonur Þuríðar
og Sigmundar Brestissonar til farar. Um leið og hann siglir utan fara
illræðismennirnir, Sigurður, Þórður og
Gautur rauði, frændur Þrándar með kaupskip
til Noregs. Ekki hafa þeir fyrr náð landi en Þórálfur
er myrtur. Ekkert segir um hver það gerði. Í síðasta
sinn sem Ólafur reyndi að heimta skatt af Færeyjum sendi
hann þangað víking sem Kári hét. Þrándur
fékk með bragðvísi sinni valdið því
að hann var drepinn.
Gerist Þrándur nú gamall en vandræðamennirnir
Sigurður, Þórður og Gautur rauði troða illsakir
við menn og reyna að seilast til valda með því
að biðja Þuríðar meginekkju til handa Þórði.
Hún notar sér heimsku þeirra og trúgirni og
tekur öllu líklega með ráðahaginn en leiðir
þá í gildru og lætur drepa. Þegar Þrándur
frétti víg þeirra varð honum svo um að hann
dó. Leifur Össurarson og Þóra Sigmundsdóttir
réðu þá öllum Færeyjum og gerðist
Leifur handgenginn Magnúsi konungi góða, Ólafsyni
Haraldssonar. Lengi síðan höfðu niðjar Leifs og
Þóru Færeyjar að léni hjá Noregskonungum.
24. júlí:
Pólitísk tengsl
Ég er ekki að tala um klíkuskap eða tengsl milli
áhrifamanna heldur tengsl milli stjórnmálaskoðana.
Sum slík tengsl eru rökrétt og skynsamleg. Það
er til dæmis rökrétt að þeir sem vilja minnka
ríkisumsvif vilji líka lækka skatta og þeir
sem vilja að ríkið verji meiri peningum til velferðarmála
eða í millifærslur af einhverju tagi vilji hækka
skatta. En fjölmörg tengsl milli skoðana eru algeng án
þess að vera rökrétt.
Árið 1809 kunngerði franski líffræðingurinn
Lamarck kenningu sína um að tegundir dýra og jurta þróist
og breytist í aldanna rás. Lýðveldissinnar og
þeir sem vildu hnekkja veldi aðals og klerka tóku þessari
kenningu tveim höndum en íhaldsmenn sem vildu helst að
áhrif frönsku stjórnarbyltingarinnar gengju til baka
höfðu horn í síðu hennar. Fram yfir miðja
nítjándu öld þóttu kenningar um að
lífríkið væri að þróast og breytast
passa vel við vinstri róttækni í stjórnmálum.
Svo urðu þáttaskil í sögu líffræðinnar
árið 1859 þegar Uppruni tegundanna eftir Darwin
kom út. Eftir það voru alls konar þróunarkenningar
(sem oft voru sambland af hugmyndum Lamarcks, Darwins og fleiri) kallaðar
einu nafni darwinismi og tengslin við vinstri stefnu urðu losaralegri.
Þegar kom fram undir aldarlok höfðu þau snúist
við og „darwinismi“ var frekar tengur einhvers konar hægristefnu.
Á sama tíma færðist frjálshyggjan frá
vinstri til hægri því í upphafi aldarinnar var
andstaðan gegn markaðshyggju mest meðal íhaldsmanna
sem túlkuðu sjónarmið aðals og kirkju en undir
aldarlok voru sósíalistar orðnir höfuðandstæðingar
frjálshyggjunnar. Frjálshyggjumenn byrjuðu sem sagt
á að vera á móti íhaldinu og voru þess
vegna til vinstri og þeir enduðu öldina á að
vera á móti sósíalistum og voru þess
vegna taldir til hægri. Allan tímann þótti frjálshyggja
vel geta samrýmst þróunarkenningunni.
Nú er auðvelt að sjá að darwinismi
getur samrýmst bæði jafnaðarstefnu og íhaldssemi
í stjórnmálum. Af því hvernig lífið
á jörðinni hefur þróast verður lítið
ályktað um hvernig best sé að haga löggjöf
og stjórnsýslu. En margir nítjándu aldar menn
höfðu sterklega á tilfinningunni að þróunarkenningar
Lamarcks og Darwins pössuðu aðeins við tilteknar stjórnmálaskoðanir.
Þessi hugmyndatengsl eiga sér sjálfsagt sögulegar
forsendur og kannski eru líka sálfræðilegar skýringar
á þeim en þau eru ekki rökrétt.
Ætli stjórnmálahugmyndir sem nú
eru efst á baugi tengist skoðunum og kenningum með einhverjum
sambærilegum hætti? Mér detta nokkur dæmi í
hug:
Þeir sem vilja að eignaréttur sé
tekinn alvarlega, skattar séu lágir og ríkisafskipti
af atvinnulífinu sem minnst hafa víða um lönd tilhneigingu
til að tengja stjórnmálaskoðanir sínar við
kristna trú (sbr. Kristilega demókrata í Þýskalandi
og kristna íhaldsmenn í Bandaríkjunum). Þessi
tenging styðst mjög trúlega ekki við nein rök.
Hún er afleiðing af sögu og kringumstæðum, því
allar mögulegar skoðanir á eilífðarmálunum
geta samrýmst hvort sem er háum eða lágum sköttum.
Kratar sem vilja að ríkið haldi uppi
umfangsmiklu velferðarkerfi og tryggi sem mestan jöfnuð meðal
landsmanna upp til hópa fylgjandi aðild að Evrópusambandinu
og „dýpri samruna“ ríkja innan þess. Þessi
tenging er ekki á neinn hátt rökrétt, því
ekkert bendir til að yfirþjóðlegt vald eða samruni
ríkja stuðli að auknum jöfnuði eða umfangsmeira
velferðarkerfi.
Hér á landi flagga róttækir
vinstrimenn grænum fána og rauðum og vilja í senn
setja skorður við möguleikum fyrirtækja á að
menga, umhverfið, raska því og spilla og tala máli
verkafólks og allra sem standa höllum fæti í
lífsbaráttunni. En þetta fólk sem tekur málstað
alþjóðlegra umhverfisverndarsinna og maður skyldi
líka ætla að hafi erft eitthvað af „alþjóðahyggju
öreiganna“ aðhyllist hópum saman einhvers konar
þjóðernisstefnu. Þetta hefur verið svona í
langan tíma. Jóhannes úr Kötlum og Guðmundur
Böðvarsson voru rauðgrænir þjóðernissinnar.
En þjóðernisstefna er almennt og yfirleitt ekki sérstaklega
vinstri sinnuð.
Þótt þessi hugmyndatengsl sem hér
hafa verið tíunduð séu ekki rökrétt
er ekki þar með sagt að þau séu óskynsamleg.
Kannski eru ástæðurnar fyrir þeim skynsamlegar
og virðingarverðar, en kannski eru þær bara komplexar
eða misskilningur. Ég ætla ekki að dæma um
það núna, aðeins að benda á að líkt
og á nítjándu öld eru alls konar hugmyndatengsl
í stjórnmálum nútímans sem eru óháð
röklegum tengslum milli skoðana. Þeir sem aðhyllast
eina skoðun hafa jákvæða afstöðu til annarrar
skoðunar þótt hvorug sé afleiðing af hinni.
Fylgismenn einnar stefnu hafa illan bifur á annarri þótt
því fari fjarri að þær séu í
neinni mótsögn hvor við aðra.
23. júlí
2005: Að missa af
Það er hægt að missa af fótboltaleik,
útvarpsfréttum eða sjónvarpsþætti.
Til að hægt sé að missa af einhverju þarf það
að vera tímasett. Það er engin leið að missa
af neinu í dag sem auðveldlega er hægt að fresta
til morguns. Samkvæmt þessu er sá sem hefur aldrei
lesið Njálu ekki búinn að missa af neinu því
Njála fer ekkert. Það er hægt að grípa
í hana hvenær sem er. En hvað með þann sem
þeytist gegnum allt lífið og passar að missa aldrei
af fótboltaleik, fréttatíma eða Leiðarljósi
en er svo einn daginn kominn undir græna torfu án þess
að hafa lesið Njálu (hlustað á Mozart, gengið
á Esjuna), hefur hann ekki mistt af neinu? Stundum finnst mér
eins og þessi hugsun, að maður sé að missa af
einhverju, verði til þess að fólk eyði tímanum
í iðju sem vetir því takmarkaða ánægju
og fari á mis við margt af því sem er miklu meira
virði en allt þetta sem hægt er að „missa af“.
19. júlí:
Hraðar erfðabreytingar - eru stórfiskaveiðar að
skemma þorskstofninn?
Breytingar á lífríkinu sem verða fyrir náttúruval
taka oftast langan tíma. Leiðin frá sameiginlegum forföður
manna og simpansa til nútímamanns tók til dæmis
milljónir ára. Miðað við að kynslóðabil
sé að meðaltali 20 ár eru milljón ár
50 þúsund kynslóðir og 10 milljónir ára
hálf milljón kynslóða. Virðist langt ef við
hugsum í árum. En hugsum okkur að nútímamaður
standi á Gufuskálum og haldi í höndina á
móður sinni og hún í höndina á sinni
móður og þannig í röð yfir landið
allt austur í Fjarðabyggð. Við Reyðarfjörð
stæði þá kona sem var uppi fyrir milljónum
ára og gæti sem best verið sameiginleg formóðir
mannskynsins og simpansanna sem eru okkur nánustu frændur
í dýraríkinu.
Ef tegund lendir í hremmingum vegna breytinga
á umhverfinu þá getur þróunin orðið
nokkuð hröð. Í New Scientist frá 9.
júlí segir t.d. frá því að íkornar
í Kanada hafi á fáeinum árum lagað sig
að hlýnandi loftslangi með því að fæða
unga fyrr á vorin. Rannsóknir á vefjasýnum
úr þeim hafa leitt í ljós að tilfærsla
gots um einn dag að meðaltali er vegna arfgengra breytinga. Í
blaðinu eru rakin fleiri dæmi um talsvert hraðar breytingar
á dýrum. Meðal annars er því haldið
fram að rannsóknir sýni að þorskur undan strönd
Nýfundnalands hafi orðið smávaxnari með hverju
ári þar til veiðum var hætt á svæðinu
á tíunda áratug síðustu aldar. Þar
sem veiðimenn hirtu stærsta fiskinn og sá smæsti
annað hvort slapp gegnum möskvana eða var hent lifandi fyrir
borð urðu veiðar til þess að lífslíkur
þorsks urðu því meiri því horaðri
og smávaxnir sem hann var. Útvegsmenn ræktuðu
því beinlínis upp smávaxinn stofn. Eftir að
þorskurinn þarna var friðaður hefur stofninum gengið
fremur illa að ná sér og rekja greinarhöfundar
það til þess að smáþorskur eignast fremur
fá afkvæmi miðað við stóran þorsk
sem er með miklu stærri hrognabelgi.
Jafnframt því að segja frá þessum
rannsóknum á þorski hér fyrir vestan okkur
gera blaðamenn New Scientist grein fyrir tilraun sem unnin
var við Stony Brook háskólann í New York. Þar
voru fiskar hafðir í eldi og líkt eftir veiðum með
því að slátra stórvöxnustu 90% af
fiskunum. Í annarri kví var smávöxnustu 90%
slátrað. Eftir aðeins 4 kynslóðir var arfgengur
stærðarmunur orðinn mjög mikill, því fiskarnir
í síðarnefnda hópnum voru orðnir tvöfalt
stærri en hinir þar sem líkt var eftir hegðun fiskimanna.
Af þessu öllu saman draga höfundar þá
ályktun að það sé afar vitlaust veiðipólitík
að hlífa smáfiski. Betra væri að þyrma
þeim stærstu. Vonandi eru þeir sem stjórna þorskveiðum
hér við land kunnugir rannsóknunum sem er sagt frá
í þessari grein sem er á blaðsíðu 28
til 31 í blaðinu.
18. júlí:
Maynard Smith og þróun lífsins
Árið 1999 kom út (hjá Oxford University
Press) bók sem heitir The Origins of Life eftir enska
líffræðingin John Maynard Smith og ungverskan starfsbróður
hans sem heitir Eörs Szathmáry. Um þann síðarnefnda
veit ég ekki neitt en ég þykist vita að Maynard
Smith, sem lést á síðasa ári 84 ára
að aldri, sé með merkustu líffræðingum
síðustu aldar. Í bókinni kynna höfundar
fræði sín fyrir lesendum sem ekki eru innvígðir
í lífvísindi nútímans og segja á
alþýðlegu máli frá niðurstöðum
eigin rannsókna og annarra á sviði þróunarlíffræði.
Þeir tala um átta megináfanga í þróun
jarðlífsins og telja þá alla felast í því
að fram hafi komið nýjar aðferðir til að varðveita
upplýsingar, túlka þær og miðla. Ég
veit lítið um líffræði en hef aðeins rekið
nefið ofan í rökfræði og tölvufræði
og þykir þess vegna merkilegt að upplýsingar,
túlkun og miðlun skuli vera lykilhugtökin
í líffræði þeirra Maynard Smith og Szathmáry.
Stigin átta sem þeir tala um eru: 1. Einstakar
kjarnasýrusameindir sem framleiða afrit af sjálfum sér
mynda sambýli margra sameinda innan afmarkaðs rýmis
(eins og himnu úr fitusýrum); 2. Afritanlegar kjarnasýrur
(eða gen) tengast saman og mynda litninga með þeim afleiðingum
að þegar gert er afrit af einu geni er gert afrit af öllum.
3. Kjarnsýrur sem verka sem hvatar að eigin afritun taka að
framleiða prótín sem verka sem hvatar (ensím)
og ýta undir afritun kjarnasýranna. Við þetta
skref fá niturbasaraðirnar í kjarnasýrunum „merkingu“
því þær segja til um framleiðslu prótína
en ekki aðeins um gerð afrita af sjálfum sér. Við
lok þessa áfanga í þróun lífsins
eru orðnir til dreifkjörnunar sem svipar til baktería
og blágrænuþörunga nútímans. 4.
Drefikjörnungar þróast í einfrumunga þar
sem erfðaefnið (DNA) er lokað innan frumukjarna og æxlun
fer fram með mítósuskiptingu. Við þetta skref
varð mögulegt fyrir hverja frumu að hafa marga litninga og
miklu meira af erfðaefni (og þar með miklu fleiri gen) en
dreifkjörnunar. Fyrir vikið varð mögulegt að auka
stórlega upplýsingamagnið í erfðaefni einnar
lífveru svo til urðu mun flóknari skepnur (dæmigerður
einfrumungur með frumukjarna hefur svona 10.000 sinnum meira rúmmál
en dreifkjörnungur og margfalt flóknari byggingu); 5. Kynæxlun
tekur við af kynlausri æxlun; 6. Fjölfrumungar verða
til (þ.e. dýr og jurtir sem hafa margar frumur); 7. Dýr
(eins ot t.d. maurar) mynda samfélög með verkaskiptingu;
8. Upp úr ættbálkum fremdardýra þróast
samfélag manna sem nota tungumál.
Höfundar láta þess getið að ef
til vill væri réttara að tala um níu stig en átta,
því tilurð miðtaugakerfis sé ekki síður
merkur áfangi en þeir sem um er rætt í bókinni.
En þeir fjalla ekki sérstaklega um það efni.
Maynard Smith og Szathmáry draga saman það
sem vitað er um þessi átta skref og benda á hvar
eyður eru í þekkingu manna á þróunarsögunni
og nefna helstu tillögur sem fram hafa komið um hvernig fylla
má í þær. Með því að bæta
nútíma efnafræði, stræðfræði
og hugmyndum úr upplýsingatækni við kenningu Darwins
um náttúruval eru líffræðingar langt komnir
með að skýra að fullu tilurð og þróun
lífisns á jörðinni, talsvert lengra en ég
hélt áður en ég las þessa ágætu
bók.
15. júlí:
Vinstri grænir, Angela Merkel og atvinnuleysi
Á síðasta Alþingi lögðu þingmenn
Vinstri grænna fram frumvarp til laga um breytingu á lögum
nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá
störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla.
Samkvæmt frumvarpinu skulu þær skorður setar við
uppsögn starfsmanns að „Uppsögn skal vera skrifleg,
rökstudd og málefnaleg og miðast við mánaðamót.“
Ekki kemur fram hvernig úrskurða skal hvort uppsögn er
nógu vel rökstudd en í greinargerð með frumvarpinu
segir: „Rökin verða fyrst og fremst að varða hæfni
eða framgöngu starfsmanns eða rekstrarlegar ástæður.“
Helst er að skilja þetta svo að sönnunarbyrðin
skuli vera hjá atvinnurekanda, hann þurfi að gera sýnt
fram á að uppsögn styðjist við rök af tilteknu
tagi.
Í Þýskalandi sitja flokkar í
stjórn sem samsvara Samfylkingu og Vinstri grænum hér
á landi. Þar er atvinnuleysi um 12% og fer vaxandi, ríkisfjármál
í ólestri og kjósendur almennt hundóánægðir
með ríkisstjórnina. Skoðanakannanir benda til að
í næstu kosningum fái hægri flokkarnir meirihluta.
Eitt af því sem Angela Merkel, leiðtogi hægribandalagsins
(CDU og CSU), hyggst breyta nái hún völdum er vinnulöggjöf
sem gerir atvinnurekendum of erfitt að segja upp fólki. Hún
ætlar sem sagt að nema úr gildi lög af svipuðu
tagi og Vinstri grænir reyndu að fá sett hér á
síðasta þingi, enda eru góð rök til að
ætla að slík lög leiði beinlínis til
atvinnuleysis.
Það kann að hljóma fallega að
setja skorður við rétti atvinnurekenda til að segja
upp starfsmönnum. Við fyrstu sýn getur jafnvel virst sem
reglur til að „tryggja atvinnuöryggi“ manna vinni
gegn atvinnuleysi— þeir sem eru í vinnu verða varla
atvinnulausir nema þeim sé sagt upp og ef það er
bannað að segja þeim upp þá er engin hætta
á að þeir verði atvinnulausir. Eða hvað?
Hér er ekki allt sem sýnist. Hugsum okkur að atvinnurekandi
sjái leið til að bæta við reksturinn og hann
hafi á tilfinningunni að það séu svona helmings
líkur á að viðbótin skili arði. Við
getum t.d. hugsað okkur að Jói, sem á dekkjaverkstæði,
hugsi með sér að húsnæðið sem hann
er í sé ekki fullnýtt og það væri
sniðugt að innrétta hluta af því sem bílaþvottastöð
og bjóða viðskiptavinum að láta þvo og
bóna ökutækið um leið og gert er við dekk
eða skipt um þau. Það þarf ekki að ráða
nema einn mann í viðbót og fjárfestingin er frekar
lítil svo það er vel áhættunnar virði
að fara út í þetta og Jói lætur vaða,
því hann hugsar með sér að ef þetta
floppar þá fækki hann bara aftur um einn í starfsliðinu
hjá sér. En hvað ef Jói, sem hefur aldrei verið
neitt sérstaklega góður í skriflegum fræðum,
má ekki segja upp starfsmanni nema hann geti sýnt fram á
með rökum sem lögfræðingar telja góð
og gild að uppsögnin sé málefnaleg? Trúlega
heldur hann þá að sér höndum og lætur
duga að reka bara dekkjaverkstæði eins og hann hefur gert.
Nýsköpun í atvinnulífi er
oftast áhættusöm. Menn fara af stað með eitthvað
því þeir halda að það geti kannski gengið,
en vilja eiga útgönguleið ef það gengur ekki.
Hluti af þessari útgönguleið er að segja upp
starfsfólki og oft er það svo að menn hafa á
tilfinningunni að best sé að hætta einhverjum rekstri
löngu áður en hægt er að setja fram borðleggjandi
rök fyrir að það sé óhjákvæmilegt.
Reglur af því tagi sem Vistri grænir vilja setja hér
á landi og Angela Merkel vill afnema í Þýskalandi
stuðla að atvinnuleysi vegna þess að þær
gera það lítt fýsilegt að hefja rekstur eða
umsvif þar sem getur brugðið til beggja vona um hvort hægt
er að halda honum áfram. Þar sem þetta á
við um flesta nýbreytni í atvinnulífi valda reglur
sem tryggja ráðningarfestu því að atvinnutækifærum
fjölgar hægar en ella.
12. júlí:
Hlæjandi glæpa hljóp ég stig - trúarþörf
á villigötum
Með einhverjum hætti sem ég kann ekki að
skýra eru trúarþörf og trúarvitund margra
manna nátengd einhvers konar sektarkennd og sjálfsásökun.
Við sjáum þetta í ótal trúarljóðum
og helgiritum, t.d. hjá Hallgrími Péturssyni sem
kennir sjálfum sér um þjáningar Krists og eignar
sér um leið syndafall heimsins og allar hörmungar sem
því fylgdu. Hann ávarpar Jesú í fyrsta
Passíusálmi og segir: „Hlæjandi glæpa
hljóp ég stig. / Hefur þú borgað fyrir
mig.“ Í öðrum sálmi heldur Hallgrímur
áfram að ásaka sjálfan sig og segir m.a. „Aví,
hvað hef ég, aumur þræll, / aukið þér
mæðu, drottinn sæll.“ og „Mér virðist
svo sem mín misgjörð / sé meiri að þyngd
en himinn og jörð.“
Nú er ég ekki maður til að gagnrýna
Hallgrím Pétursson og vel má vera að í
vísuorðunum sem hér eru höfð eftir honum sé
fólgin einhver speki sem ég ekki skil. Mér finnst
þó eins og ég skilji í aðra röndina
að menn hafi þörf til að áfellast sjálfa
sig— svona kannski eins og hundur hefur hneigð til að velta
sér ýlfrandi á bakið og sýna þannig
æðri hundi tilhlýðilega virðingu og tjá
uppgjöf sína á þeim endalausu slagsmálum,
stressi og valdabaráttu sem sem gera líf hundsins erfitt
og armæðusamt. Það eru annars til alls konar kenningar
um sektarkennd manna og þörf fyrir að kenna sjálfum
sér um illt ástand heimsins þótt ekki sé
hægt að skilja það neinum jarðlegum skilningi
að þeir hafi náð að koma svo miklu illu til leiðar.
Nietzsche fjallar til dæmis um þetta í 2. hluta Sifjafræði
siðferðisins (Zur Genealogie der Moral) og heldur
því fram að í siðmenntuðu samfélagi
fái þörf manna til að meiða og kvelja enga útrás
og hún beinist því inn á við— grimmdin
sé lokuð inni í hug hvers og eins og ráðist
að honum sjálfum því henni séu allar aðrar
bjargir bannaðar. Kannski þarf engar svona hátimbraðar
skýringar. Kannski er bara átakaminna að kenna sjálfum
sér (og þar með öllum mönnum) um einhverjar
allsherjarhörmungar heldur en að reyna að laga það
sem er í raun og veru rangt og heimskulegt í eigin hegðun.
Kannski er auðveldara að saka sjálfan sig um að níðast
á Kristi og láta það yfirskyggja allt annað
en að venja sig af að koma illa fram við sína nánustu.
Á síðustu árum hefur þessi
undarlega þörf manna til að rækta upp samviskubit
og kenna sér um allt það vonda í heiminum fundið
nýja útrás. Fólk fær sig ekki til að
trúa því að það sé í raun
og veru að auka á þjáningar frelsarans en reynir
í staðinn að kenna sér um eitthvað annað.
Fyrir nokkrum dögum skrifaði ég til dæmis um þá
kenningu Jóns Gnarr að fátæktin í þriðja
heiminum sé okkur að kenna. Fjöldinn allur af umhverfisverndarsinnum
trúir því líka að hversdagslegir lifnaðarhættir
sínir muni valda álíka yfirgengilegum hörmungum
(mengun, loftslagsbreytingum, auðlindaþurrð) og erfðasyndin
kom til leiðar að áliti kristinna manna. Kannski er þetta
grimmd sem beinist inn á við eins og Nietzsche hélt.
En kannski er bara auðveldast að kenna sjálfum sér
um hörmungar heimsins sem eru svo stórar að í samanburði
við þær sýnist allt sem aflaga fer í eigin
ranni vera smámunir og engu skipta. Tekur því að
vera trúr yfir litlu, vanda sig í daglegu lífi og
vera góður við þessar fáu manneskjur sem ég
umgengst dags daglega ef ég er hvort sem er búinn að
umturna öllum heiminum? Er ekki að sumu leyti bara ósköp
þægilegt að trúa því að „mín
misgjörð / sé meiri að þyngd en himinn og jörð“?
7.
júlí: Hagfræðikenning Jóns Gnarr
Jón Gnarr skrifar bakþanka í Fréttablaðið
í dag. Oftast finnst mér töluvert vit í því
sem hann segir en nú sýnist mér hann fullyrða
talsvert meira en hann getur staðið við. Hann heldur því
fram að þeir sem kaupa ódýrar vörur frá
þriðja heiminum séu þrælahaldarar og eigi
sök á fátæktinni þar. „Fátækt
verður ekki til af sjálfu sér, hún verður
til út af græðgi“ segir hann.
Sjálfsagt má finna dæmi þess að
græðgi eins valdi búsifjum hjá öðrum
en ef ástæðan fyrir fátækt t.d. í
Afríku væri einkum græðgi Vesturlandabúa
í ódýrar vörur þaðan þá
ætti að vera hægur vandi fyrir Afríkumenn að
útrýma fátækt hjá sér einfaldlega
með því að hætta öllum viðskiptum
við Vesturlönd. Þetta er auðvitað ekkert annað
en firra. Það er líka firra að fátækt
stafi ævinlega af því að aðrir beiti þá
fátæku rangindum.
Fyrir einni öld voru Íslendingar fátæk
þjóð. Fátækt þeirra stafaði eftir
því sem ég best veit ekki af græðgi. Hins
vegar varð „græðgi“ sumra nágrannaþjóða
okkar í ódýrt lýsi, saltfisk, sauðaket,
síld og fleira sem fátæklingar hér strituðu
við að framleiða til þess að eyjarskeggjar á
landinu bláa réttu loks úr kútnum. Þótt
bændur, sjómenn og verkafólk hér hafi búið
við erfið kjör fyrir hundrað árum finnst mér
fjarstæða að kalla enska borgarbúa og aðra sem
keyptu íslenskar afurðir þrælahaldara. Hví
skyldi annað eiga við um þá sem nú kaupa ódýrar
afurðir frá þriðja heiminum en þá sem
keyptu íslenskar útflutningsvörur meðan hér
bjó fátækt fólk?
Helsta von þeirra þjóða sem búa
við fátækt er að aðrir kaupi meira, en ekki minna,
af vörum sem þær falbjóða á lágu
verði. Það kann að hljóma fallega að segja
að við ættum að greiða hærra verð fyrir
þessar vörur. En ef verðið á skóm sem
eru búnir til í fátæku landi er hækkað
um helming verða þeir dýrari en skór sem eru búnir
til í ríkara landi og fyrir vikið seljast þeir
ekki, verksmiðjur í fátæka landinu draga saman
seglin og verkafólk þar missir vinnuna. Við styðjum
að öllu jöfnu fátækasta fólkið með
því að vera sjálf hagsýn og kaupa af þeim
sem býður lægsta verðið. Með því
móti fer peningurinn þangað sem mest þörf
er fyrir hann, þ.e. til landa þar sem laun eru lág.
Vandi þriðja heimsins er ekki eftirsókn
okkar ríku Vesturlandabúanna eftir ódýrum
vörum enda blasir við að kjör þar versna ef við
kaupum minna af þeim og batna ef við kaupum meira. Með þessu
er ég ekki að segja að Vesturlönd séu alsaklaus
af því sem aflaga fer í öðrum heimshlutum.
Þau mættu t.d. leggja niður tolla og viðskiptahindranir
sem koma í veg fyrir að menn eins og ég og Jón
Gnarr fái að kaupa mat á því verði
sem Afrískir bændur bjóða.
Ég held að misskilningur af því
tagi sem fram kemur í bakþönkum Jóns Gnarr sé
nokkuð algengur. Svo virðist sem margir álíti að
ríkidæmi og fátækt verði ekki til með
öðru móti en því að einn féfletti
annan eða beiti bolabrögðum í viðskiptum. En hversu
trúlegt er þetta? Ætli Vesturlönd mundu hætta
að vera rík ef þriðji heimurinn rétti úr
kútnum? Væntanlega mundu einhverjar vörur frá
þriðja heiminum hækka í verði ef laun þar
hækkuðu en á móti kæmi að launþegar
þar keyptu þá meira frá okkur. Að jafnaði
er meira á því að græða að eiga
ríka viðskiptavini en fátæka og betri kjör
í einu landi hafa yfirleitt góð áhrif á
efnahag annarra landa. Við erum ekki rík vegna þess að
Afríka er fátæk, enda verðum við líklega
enn ríkari þegar Afríkumenn efnast (alveg eins og
við auðguðumst þegar Austur-Asíuþjóðir
réttu úr kútnum). Og trúlega er greiðasta
leiðin til að þeir verði bjargálna sú
sama og Íslendingar fóru, nefnilega að selja vörur
sínar hverjum sem kaupa vill á lægra verði en
samkeppnisaðilar.
Við gerum fátækum mönnum engan greiða
með því að uppnefna þá sem kaupa af
þeim vinnu, vörur eða þjónustu og kalla þá
þrælahaldara. Hins vegar getum við sem erum aflögufær
hjálpað öðrum á fleiri vegu en með verslun
og viðskiptum, til dæmis með því að gefa
peninga til Unicef
eða annarra stofnana og félaga sem hlaupa undir bagga með
þeim sem basla við erfið kjör.
6.
júlí: „Naturfag som allmenndannelse“
Einn af fyrirlesurunum á þingi raungreinakennara
á Akureyri (sjá færslu frá 2. júlí)
var Svein Sjøberg prófessor í kennslufræði
raungreina við Oslóarháskóla. Hann hefur ritað
ágæta bók sem heitir Naturfag som allmenndannelse
(Gyldendal 2. útg. 2004). Þar fjallar hann meðal
annars um rökin fyrir því að allir læri náttúrufræði
og segir (í 5. kafla) að þau séu einkum ferns
konar:
-
Efnahagsleg rök í þá veru að atvinnulífið þurfi á raungreinamenntuðu fólki að halda og að möguleikar nemenda á að fá góða vinnu aukist ef þeir eru vel að sér í náttúruvísindum.
-
Nytjarök sem ganga út á að kunnátta í raungreinum hjálpi fólki að takast á við hversdagsleg verkefni þar sem nota þarf tækni sem er engin leið að skilja hvernig virkar án þess að kunna talsvert í raunvísindum.
-
Lýðræðisrök sem byggjast á þeim forsendum að þekking á náttúrufræði sé forsenda upplýstrar umræðu og skynsamlegrar ákvarðanatöku um fjölmörg pólitísk mál eins og til dæmis heilbrigðismál, nýtingu náttúruauðlinda og umhverfisvernd.
-
Menningarleg rök sem gera ráð fyrir að raunvísindin séu hluti af þeim menningararfi sem skólarnir eiga að miðla frá einni kynslóð til annarrar— þau séu með því dýrmætasta sem mannkynið á og lágmarksþekking í náttúrufræði ætti að vera aðalsmerki allra menntaðra manna.
Svein
Sjøberg bendir á að þótt efnahagslegu rökin
og nytjarökin séu fyrirferðamikil í málflutningi
þeirra sem mæla með aukinni kennslu í raungreinum
séu þessi rök í rauninni afar veik. Efnahagslegu
rökin standast ekki, því þótt atvinnulífið
þurfi fáeina vel menntaða sérfræðinga
á ýmsum sviðum raunvísinda og tæknigreina
kemst það ágætlega af þótt meirihluti
fólks hafi ekkert vit á náttúrufræði
og fjöldi fólks fær vel launuð störf án
þess að kunna neitt í raunvísindum. Nytjarökin
standast ekki heldur því með hverju ári sem líður
verður hvers kyns tækni auðveldari í notkun fyrir
fólk sem botnar ekkert í hvernig hún virkar og jafnframt
verður hún flóknari í þeim skilningi að
það verður erfiðara að útskýra hana
í ljósi þeirra vísinda sem er raunhæft
að þorri fólks læri í grunn- og framhaldsskólum.
Jafnframt því sem Sjøberg bendir
á að efnahagslegu rökin og nytjarökin standist ekki
gagnrýni segir hann að lýðræðisrökin
og menningarlegu rökin séu góð og gild. Ég
held að rök Sveins Sjøberg fyrir þessu séu
umhugsunarefni fyrir þá sem móta náttúrufræðikennslu
í grunn- og framhaldsskólum. Hafi hann lög að mæla
ætti kennslan að miða að almennri upplýsingu
og skilningi á heimsmynd vísindanna og lögmálum
náttúrunnar fremur en að snúast um einfalt nytjagildi
eða undirbúning undir sérhæft háskólanám
í einstökum greinum tækni- og raunvísinda.
5.
júlí: Áframhald hugleiðinga um raungreinakennslu
Í framhaldsskólum eru náttúrufræðigreinar
eins og eðlisfræði, efnafræði og líffræði
oftast kenndar með það fyrir augum að búa nemendur
undir sérhæft háskólanám í raunvísindum
eða verkfræði. Ég held að í ýmsum
öðrum námsgreinum eins og t.d. sögu eða móðurmáli
eða tungumálum sé meiri áhersla lögð
á almenna menntun sem nýtist öllum hvort sem þeir
ætla að sérhæfa sig í viðkomandi grein
eða ekki.
Aðeins lítill hluti nemenda fer í
háskólanám þar sem beinlínis er byggt
ofan á það sem þeir læra í náttúruvísindum
á framhaldsskólastigi svo búast má við
að raungreinakennsla sem miðar einkum að því
að undirbúa fólk undir slíkt nám laði
að sér fremur fáa nemendur. Litlar líkur eru
á að þetta breytist á næstunni því
þær greinar atvinnulífsins sem vaxa hraðast um
þessar mundir eru á sviðum viðskipta og þjónustu
sem krefjast fremur lítillar kunnáttu í raunvísindum.
Skilaboðin sem skólafólk fær frá vinnumarkaðnum
eru á þá leið að það borgi sig að
læra viðskiptafræði, upplýsingatækni,
tungumál, sálfræði, eða lögfræði.
Fyrir vikið velur stór hluti framhaldsskólanema að
taka stúdentspróf af námsbrautum þar sem náttúrufræði
er aðeins 9 einingar og lítil þjálfun er veitt
í raunvísindalegum vinnubrögðum og hugsunarhætti.
Afleiðing þessa er að stór hluti af menntuðu
fólki hefur ósköp takmarkaðan skilning á
lögmálum náttúrunnar og er fyrir vikið berskjaldaður
fyrir furðufræðum, bábiljum og hindurvitnum og á
erfitt með að sjá í gegnum gylliboð skottulækna
og annarra sem spila á fáfræði samborgara sinna.
Vera má að þörf sé að
bregðast við þessu með því að laga
raungreinakennslu á framhaldsskólastigi að aðstæðum
og miða hana í auknum mæli við þarfir þeirra
sem munu ekki sérhæfa sig í svipuðum greinum í
háskóla. Þetta er hægt að gera með því
að leggja minni áherslu á undirbúning fyrir sérhæft
nám og aukna áherslu á viðfangsefni sem hafa
almennt menntagildi eins og megindrættina í heimsmynd vísindanna,
tengsl þeirra við heilsufræði, umhverfisvernd, daglegt
líf, pólitísk úrlausnarefni og tækni
sem nemendur þekkja og nota.
Skilningur á: gangi sólkerfisins; varðveislu
orkunnar; lotukerfinu; sambandi raf og segulkrafta; þróunarkenningunni;
byggingu lífvera, erfðum og æxlun; heimi öreindanna
og tvíeðli ljóssins; jarðsögu; heimsfræðikenningum
um uppruna og þróun alheimsins. Allt ætti þetta
að vera hluti af almennri menntun— sameign upplýstra
manna en ekki séreign þeirra sem stunda raunvísindi
á háskólastigi.
2.
júlí: Þing norrænna raungreinakennara
Ég sat þing
norrænna raungreinakennara sem haldið var á Akureyri
dagana 27. til 30. júní. Um það bil 100 manns
voru skráðir á þingið, þar af 33 Íslendingar.
Af íslensku þátttakendunum var, að mér
virtist, ekki nema um helmingur starfandi kennarar. Mér þótti
þetta undarlegt. Hvers vegna fjölmenntu raungreinakennarar
við grunn- og framhaldsskóla ekki á þingið?
þarna gafst gott tækifæri til að hitta fólk
sem er í fararbroddi í raungreinakennslu á Norðurlöndum
og hlýða á fjölda vandaðra erinda. Mér
hefur líka þótt undarlegt hve fáir kennarar
hafa komið á aðrar ráðstefnur um fagleg mál
eins og t.d. þær sem Rannsóknarstofnun
Kennaraháskóla Íslands heldur á hverju
hausti. Er einhver deyfð yfir kennarastéttinni eða hafa
menn aðrar leiðir til að fylgjast með í sínu
fagi en að koma saman, hlýða á frásagnir
af rannsóknum og þróunarstarfi og ræða málin
við aðra sem eru að fást við sömu viðfangsefni.
Ég er enn að melta sumt af því
sem ég heyrði og sá á þinginu á
Akureyri. Það sem hér fer á eftir eru nokkur þankabrot.
Náttúruvísindin, eins og þau
hafa þróast frá dögum Galileos Gelilei, eru leit
að hlutlægum sannleika og skilningi á því
hvernig heimurinn er í raun og veru. Þessi leit er frjáls
og skapandi að því leyti að andæfa má
hvaða kennivaldi sem er og setja fram alls konar kenningar og hugmyndir
svo aðrir megi prófa þær og gagnrýna. En
sannir náttúruvísindamenn eru ekki aðeins frjálshuga,
þeir temja sér líka rökvísi og gagnrýna
hugsun og venja sig á strangar kröfur um vandaðar rannsóknir
og nákvæma framsetningu. Árangur þessa starfs
er vægast sagt stórkostlegur. Vísindunum fleygir fram.
En samt eiga blind trú, furðufræði og agalaust fimbulfamb
sér ekkert minni hljómgrunn nú en á tímum
Galileos þegar fjöldi fólks trúði á
galdra, ára og púka. Það er eins og heimskan vaxi
jafn hratt og þekkingin.
Fjöldi menntamanna á Vesturlöndum aðhyllist
um þessar mundir „póstmóderníska“
rökleysishyggju sem gengur út á að hvorki séu
til staðreyndir né hlutlæg þekking og raunvísindin
séu aðeins ein orðaræða af mörgum sem hvítir
karlmenn hafi mótað til að styrkja völd sín
— svokölluð vísindi séu ekkert annað
en valdsorðaskak. Til viðbótar við þessa bullukolla
er svo allt nýaldar- og furðufræðiliðið sem
heldur að vestræn vísindi séu byggð á
tómum misskilningi og þeir sem ná að lifa í
sátt við náttúruna eða sitt eigið innra
sjálf sjái sannleikann betur en vísindamenn. Þriðji
andskotaflokkurinn er svo bókstafstrúarmenn sem halda að
afgömul helgirit gefi mönnum réttmætt tilefni til
að hafna vel grunduðum vísindakenningum á borð
við þróunarkenningu Darwins.
Málflutningur þessa fólks er í
undarlegu ósamræmi við lifnaðarhætti þess.
Þeir sem hafna því að vísindin afli hlutlægra
sanninda nota farsíma og horfa á sjónvarp. Þeir
hafa enga hugmynd um hvernig á því getur staðið
að þessi tæki virka eins og þau gera ef kenningar
eðlisfræðinga um rafsegulbylgjur eru ekki langleiðina
í samræmi við raunveruleikann. Bókstafstrúarmenn
byggja afkomu sína á tæknivæddri matvælaframleiðslu
sem aftur byggist á líffræði og líftækni
sem ekki er nokkur leið á fá vit í án
þess að gera ráð fyrir þróunarkenningunni.
Nýaldarrugludallur sem þykist hafa betri ráð við
sjúkdómum en læknavísindin hringir á
sjúkrabíl en ekki andalækni ef barnið hans slasast
eða fær botnlangabólgu.
Í ljósi alls þessa er freistandi að
afgreiða andstæðinga vísindalegrar hugsunar sem illa
upplýsta minnipokamenn sem eru í besta falli hlægilegir.
En þeir hafa því miður of mikil áhrif til
að það sé hægt. Það er sótt
að vísindunum úr ýmsum áttum og talsmenn
þeirra þurfa að verjast þessum árásum.
Raungreinakennarar í framhaldsskólum eru
flestir með hugann við að búa nemendur undir sérhæft
háskólanám. Þeir ganga að því
sem gefnu að vísindaleg rök og vísindaleg aðferð
hafi yfirburði yfir trúarlegt kennivald, póstmódernískt
fimbulfamb og alls konar furðufræði. Í samræmi
við þetta er áherslan í raungreinakennslu í
skólum á að þjálfa þá sem
munu hvort sem er verða handgengir vísindunum. En þarf
ekki líka að kenna raungreinar með það í
huga að allir (líka þeir sem ekki ætla að verða
raunvísindamenn) átti sig að einhverju marki á
gildi vísindalegrar hugsunar og verði færir um að
sjá í gegnum hindurvitni og ruglbornar tískuhugmyndir?
Ættu raungreinakennarar ekki að taka „pólitíska“
köllun sína alvarlega og huga að mikilvægi þess
að vísindaleg hugsun nái til allra, ekki bara þeirra
sem munu sérhæfa sig í raungreinum?
26.
júní: Enn um fjárlög og ríkisrekstur
Ég er enn hugsi yfir greinargerð Ríkisendurskoðunar
sem ég skrifaði nokkrar línur um 23. júní.
Þar virðist gert ráð fyrir að ákvarðanir
forstöðumanna ríkisfyrirtækja skuli byggðar
á rekstrarlegum forsendum eins og ákvarðanir stjórnenda
hjá einkafyrirtækjum. En nú er ríkisrekstur
í raun sósíalískur rekstur og rökin fyrir
því að sum fyrirtæki (eins og t.d. skólar
og spítalar) séu reknir af ríkinu eru á þá
leið að á vissum sviðum eigi pólitík
að ráða ferðinni fremur en markaðsöfl og arðsemissjónarmið.
Það er fjarri mér að reyna að réttlæta
stjórnendur ríkisfyrirtækja sem eyða meiri peningum
en þeir hafa heimild til. En ég held að það
þurfi að vera skýrara og ótvíræðara
hvað þeir hafa heimild til að eyða miklu.
Síðasta sumar var ljóst að fjárveitingar
til framhaldsskóla dugðu ekki til að taka við öllum
umsækjendum um skólavist. Þá ákvað
menntamálaráðherra að gefa ríkisreknum framhaldsskólum
fyrirmæli um að taka við öllum þeim sem luku
tíunda bekk grunnskóla um vorið. Þessu hlýddu
skólastjórnendur þótt þeir vissu að
fjárveiting til skólanna dygði ekki til að kenna
öllum þessum fjölda. Kostnað við kennsluna var
lítið hægt að skera niður því hann
ákvarðast að mestu af kjarasamningum Kennarasambandsins
við fjármálaráðherra. Fyrirmæli ráðherra
um að skólarnir tækju við öllum voru vissulega
ekki nein lög og því má kannski segja að
skólastjórendur hefðu fremur átt að óhlýðnast
þeim en að eyða meiru en fjárlögin leyfðu.
Samt er það óljóst í mínum huga
hvort ráðherra gaf skólastjórnendum einhvers
konar heimild til að reka framhaldsskóla með halla á
árinu 2004. Hér þurfa að vera skýrari línur.
Hvenær vega pólitískar ákvarðanir ráðherra,
t.d. um að veita öllum unglingum skólavist, þyngra
en fjárlög og rekstrarlegar forsendur?
Eigi að krefjast þess að stjórnendur
ríkisfyrirtækja reki þau án halla þarf
að finna einhverja leið til að stjórnvöld geti
gefið þeim pólitísk fyrirmæli um að
bregðast við samfélagsvanda án þess að
neyða þá um leið eyða um efni fram. Ef til vill
er best að gera þetta með því að ráðherrar
semji við ríkisfyrirtæki um viðbótarverk sem
greitt yrði fyrir á fjárlögum næsta árs.
Vilji ráðherra t.d. veita fleiri nemendum skólavist
en skólarnir hafa efni á að taka við getur hann
gert formlegan samning við einhvern skóla um að bæta
við námshópum og fá kostnaðinn greiddan að
ári. Með þessu móti yrðu línur skýrar
þannig að rekstarleg ábyrgð yrði hjá skólameistara
en pólitísk ábyrgð hjá ráðherra.
Eins og nú er taka stjórnendur framhaldsskóla
(og trúlega líka annarra ríkisfyrirtækja þótt
mig skorti þekkingu til að fullyrða um það með
vissu) við fyrirmælum um að redda málum án
þess að hafa neina tryggingu fyrir hvenær fáist
greitt fyrir það og hversu mikið. Eigi stjórnendur
ríkisfyrirtækja að bera sams konar rekstrarlega ábyrgð
og forstjórar hlutafélaga gengur ekki að þeir
hlýði pólitískum fyrirmælum án þess
að samið sé við þá um upphæð
greiðslu og gjalddaga. Hvernig ætli matvörukaupmanni gengi
að reka verslun sína ef félagsmálaráðherra
gæfi honum við og við fyrirmæli um að bjarga fólki
sem ekki á fyrir mat um nokkrar innkaupakerrur og segðist mundu
reyna að kría út einhvern pening fyrir þessu seinna?
Ég hugsa að kaupmanninum þætti heldur súrt
að vera dreginn á greiðslu von úr viti og auk þess
skammaður fyrir að reka búðina með tapi.
23.
júní: Brot á fjárlögum
Í gær birtist á vef Ríkisendurskoðunar
Greinargerð
um framkvæmd fjárlaga árið 2004. Í
greinargerðinni kemur fram að fjölmargar ríkisstofnanir
eyða meiri peningum en þær hafa heimild til í fjárlögum.
Meðal stofnana sem er fjallað um í skýrslunni eru
nokkrir framhaldsskólar (sem betur fer þó ekki Fjölbrautaskóli
Vesturlands þar sem ég starfa).
Í lok greinargerðarinnar eru niðurstöður
dregnar saman og lagt til að forstöðumenn sem ekki fara að
fjárlögum verði látnir sæta ábyrgð.
Orðrétt segir á bls. 46: „Mikilvægt
er að ráðuneyti áminni forstöðumenn sem
ekki fara að lögum og reglugerð um framkvæmd fjárlaga
og lagt er til að tekið verði tillit til fjármálastjórnar
þegar fimm ára starfssamningur forstöðumanna er
endurnýjaður.“ Vel mætti taka undir þetta
ef forstöðumenn ríkisstofnana hefðu jafn frjálsar
hendur og forstöðumenn annarra fyrirtækja. Þar sem
ég þekki til, í framhaldsskólum, vantar töluvert
á að svo sé. Sumarið 2004 var t.d. ljóst
að skólarnir gætu ekki tekið við öllum nemendum
sem óskuðu eftir skólavist án þess að
kostnaður við kennsluna yrði meiri en áætlanir
gerðu ráð fyrir. Um tíma leit út fyrir að
nokkur hópur unglinga kæmist ekki að. Skólameistarar
fengu þá fyrirmæli frá menntamálaráðuneytinu
um að innrita fleiri. Þessu fylgdu fyrirheit um að kostnaður
vegna umframnemenda yrði borgaður með aukafjárveitingu
eftir áramótin. Þegar sú fjárveiting
kom vantaði talsvert á að hún dygði fyrir viðbótarkostnaði
sem skólarnir voru skikkaðir til að taka á sig með
fyrirmælum frá æðstu stöðum. Hvern á
að kalla til ábyrgðar þegar stofnanir fara fram úr
fjárlögum af þessum og þvílíkum
ástæðum?
Í greinargerð ríkisendurskoðunar
kemur raunar fram að ráðuneytin gera sér þetta
ljóst. Þar segir á bls. 6: „Helstu ástæður
sem ráðuneytin gefa fyrir erfiðleikum við framkvæmd
fjárlaga eru að ekki sé vilji til að hækka
útgjöld í fjárlögum þrátt
fyrir að sýnt sé að rekstur stofnana rúmist
ekki innan heimilda og fyrir liggi að ekki eigi að draga úr
starfsemi þeirra í sparnaðarskyni. Þetta á
ekki síst við um stofnanir menntamálaráðuneytis
og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis sem búa
við mikinn þrýsting um meiri þjónustu og
útgjöld. Þá hafi kjarasamningar einstakra hópa
og stofnana hækkað meira en samþykktur rammi fjárheimilda
leyfir.“ Vandinn er sem sagt ekki fyrst og fremst ábyrgðarlausir
yfirmenn ríkisstofnana heldur stjórnmálamenn sem
lofa að gera allt fyrir alla og gefa fyrirheit um meiri opinbera þjónustu
en nokkur leið er að borga og velta vandanum við að standa
við stóru orðin yfir á skóla, spítala
og aðrar stofnanir.
Mér finnst margt vel athugað og skynsamlega
sagt í greinargerð Ríkisendurskoðunar. En ég
held að sá vandi sem þar er fjallað um verði
ekki leystur að öllu leyti með betri fjármálastjórn
í stofnunum og fyrirtækjum ríkisins. Þeir sem
móta opinbera stefnu og setja lög um mál eins og menntun
og heilbrigðisþjónustu þurfa líka að
gæta hófs og hafa hemil á tilhneigingu sinni til að
lofa almennum borgurum að ríkið geri meira fyrir þá
en fjárlögin leyfa.
20.
júní: Um ríka karla, fagrar konur og kynbundinn launamun
Í gær, 19. júní, var kvenréttindadagurinn.
Þann dag var fjallað nokkuð um kynbundinn launamun í
ríkisútvarpinu og fleiri fjölmiðlum. Flestir sem
tjá sig um málið eru sammála um að atvinnutekjur
karla séu talsvert hærri en kvenna og þó munurinn
minnki gerist það undarlega hægt. Jafn lagalegur réttur
virðist ekki hafa dugað til að útrýma mismun
á launatekjum.
Þegar um þetta er fjallað er stundum látið
að því liggja að karlaveldi á vinnumarkaði
sé um að kenna– stjórnendur hygli körlum
fremur en konum vegna þess að þeir séu sjálfir
karlar. Mér finnst ótrúlegt að þetta sé
öll sagan, því ef valið stendur á milli þess
að láta konu vinna verk fyrir þúsundkall og að
láta karl vinna það fyrir tólfhundruð krónur
hljóta fyrirtæki sem velja ódýrari kostinn
að blómstra og hin að fara á hausinn. Þótt
karlrembur í forstjórastólum vilji kannski borga
strákum betur en stelpum hlýtur sá vilji að lúta
í lægra haldi fyrir beinhörðum hagkvæmnisrökum,
a.m.k. ef fyrirtæki eiga í harðri samkeppni og þau
sem ekki velja arðvænlegustu kostina verða gjaldþrota.
(Það væri spennandi að skoða hvort kynbundinn
launamunur er minni í þeim greinum atvinnulífs þar
sem samkeppni er hörðust.)
Ef vinna karla er dýrari en vinna kvenna hvers vegna
er hún þá keypt? Ofangreindar ástæður
valda því að ég efast um að skýringin
geti legið að öllu leyti í viðhorfum eða hegðun
kaupendanna. Getur kannski verið að karlkyns launþegar séu
aðgangsharðari en konur og grípi fremur tækifæri
til að auka tekjur með aukavinnu eða bitlingum af einhverju
tagi? Getur verið að skýringin sé fremur hjá
launþegunum en launagreiðendunum?
Ég ætla að leyfa mér að setja
fram tilgátu sem gæti skýrt hluta af launamun karla
og kvenna. Tilgátan er einfaldlega sú að konur sem eru
í sambúð með karli geri upp til hópa kröfur
um að hann skaffi vel. Konur vilja ríka karla. Karlar gera
miklu síður slíkar kröfur til kvenna. Hjá
flestum körlum snýst lífið að miklu leyti um
að gera kvenfólki til hæfis og karlar láta undan
þrýstingi frá eiginkonum og kærustum og hafa
allar klær úti til að afla fjár svo konan geti
státað af að eiga ríkan mann. Ef karlinn er vel
giftur reynir konan í staðinn að vera sæt og falleg
því alveg eins og það er stolt konunnar að
eiga ríkan karl er það karlinum metnaðarmál
að eiga fallega konu. Auðvitað er þetta ekki alveg svona
einfalt. Sumt fólk er sem betur fer vaxið upp úr að
hugsa á þennan veg. En ég held samt að þessi
viðhorf séu enn til og hafi áhrif á hegðun
fólks, þótt það sé misviljugt að
gangast við því. Mér finnst til dæmis að
svona þankagangur (að strákurinn eigi að skaffa og
stelpan að vera sæt) sé nokkuð algengur hjá
nemendum við Fjölbrautaskólann á Akranesi þar
sem ég starfa. Þeir sem vilja að konur hafi sömu
laun og karlar ættu kannski að reyna að fá fólk
til að hætta að hugsa svona fremur en að skammast yfir
karlaveldi á vinnumarkaði.
Sé tilgáta mín rétt ættu
karlar sem ekki búa með konu (t.d. piparsveinar og hommar)
að hafa lægri tekjur en hinir. Ég veit ekki til að
þetta hafi verið rannsakað hér á landi en
vorið 2003 birtust niðurstöður rannsókna við
Cornell háskóla í New York sem sýna að
hommar hafa að jafnaði mun lægri laun en gagnkynhneigðir
karlar en lesbíur hins vegar svipuð laun og gagnkynhneigðar
konur. (Heimild: http://www.gaycitynews.com/gcn234/gayformuchlesspay.html)
Rannsóknir í Bandaríkjunum sýna líka
að þar í landi hafa giftir karlar að jafnaði
hærri laun en ógiftir en hjá konum er þetta
öfugt, þær giftu hafa lægri laun en þær
ógiftu. (Heimild: http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/CEA/html/gendergap.html)
Getur verið að launamunur karla og kvenna skýrist
að einhverju leyti af því að karlar reyna að
þóknast konum sínum með því að
hafa allar klær úti í vinnunni meðan konur láta
nægja að lakka á sér neglurnar?
17.
júní: Michel Houellebecq
Michel Houellebecq er rithöfundur sem kemur við kviku samtímans.
Tvær bækur hans hafa verið þýddar á
íslensku af Friðriki Rafnssyni og komið út hjá
Máli og menningu. Þetta eru skáldsögurnar Öreindirnar
(Les particules élémentaires) og Áform
(Plateforme). Báðar hafa vakið ofsafengin viðbrögð
og reiði en þeim hefur líka verið vel tekið og
þær þýddar á fjölmörg tungumál.
Mér þykja sögur Houellebecq með merkilegustu
skáldverkum sem ég hef lesið eftir núlifandi
höfunda. Fyrir þessu eru margar ástæður en
sú helst að hann tekst á við markaðsvæðingu
kynlífsins og hvernig hún læðist að okkur
úr ýmsum áttum og breytir mannlífinu.
Umfjöllun Houellebecq um kynlífsiðnaðinn
minnir um sumt á klám en er samt ekki klám heldur
tilraun til að lýsa áhrifum þess á fólk.
Michel sem er aðalpersónan í sögunni Áform
er stórneytandi kláms og vændis og einangrast fyrir
vikið og myndar ekki nein tengsl við aðrar manneskjur. Hann
eignast að vísu unnustu og meðan þau eru saman hefur
lífið tilgang. En þegar hún er myrt af íslömskum
hryðjuverkamönnum sækir aftur í sama farið og
á endanum er Michel algerlega einn og með ógeð á
sjálfum sér og allri tilverunni. Í stað innilegra
samskipta koma tilraunir til að kaupa ást. En hún verður
ekki keypt vegna þess að hún hættir að vera
til um leið og hún er gerð að söluvöru. Saman
við þessa frásögn blandast býsna róttækar
efasemdir um að markaðsvæðing og algerlega sjálfstætt
líf hvers og eins leiði til farsældar. Sama má
segja um Öreindirnar. Þar fær sögumaður
lesanda til að trúa því að gamla samfélagið
þar sem hver var öðrum háður en ekki algerlega
frjáls að haga lífi sínu að vild hafi veitt
mönnum meiri hamingju en nútímamenn njóta, a.m.k
þeir sem búa einir í sinni íbúð
og kaupa allt sem þeir þurfa, líka kynferðislega
fullnægingu.
Sýn Houellebecq á tilveruna er líffræðileg
og í anda þess Darwinisma sem er nú aftur tekinn að
móta umræðu um mannlífið eftir að hafa
legið í láginni um áratuga skeið. En öfugt
við flesta sem skoða heiminn undir þessu vísindalega
sjónarhorni boðar hann, að því mér
virðist, íhaldssemi í siðferðisefnum. Í
Öreindunum fá 68—byltingin, hipparnir og frjálslyndi
í ástarmálum a.m.k. heldur ömurleg eftirmæli.
Í viðtali sem tekið var við Houellebecq
árið 2002 (http://www.houellebecq.info/english)
sagðist hann ekki munu gefa út fleiri bækur, því
fylgi of mikil vandræði. Hann bjó þá á
afskekktum stað á Írlandi til að vera óáreittur
því íhaldsmenn hötuðu hann fyrir bersöglina
og vinstrimenn lögðu fæð á hann fyrir aðdróttandir
í þá veru að einstaklingsréttindi, velferð
og samfélag sem gerir hverjum og einum kleift að standa á
eigin fótum leiði í raun af sér einsemd og örvæntingu.
16.
júní: Hengisteinar, Magna Carta og gluggar samviskufanganna
Á ferð með fjölskyldunni til Englands um
síðustu helgi lá leiðin að Stonehenge sem ætti
að heita Hengisteinar á íslensku, því nafnið
„Stonehenge“ er úr máli Saxa sem álitu
að þetta mannvirki væri helst nothæft til að
hengja menn. Þeir spöruðu sér ómakið
að smíða gálga en brugðu í staðinn
snæri um steinana sem liggja láréttir ofan og hinum
og hnýttu snöru á enda þess. Ekki finnst mér
þó trúlegt að steinaldarmennirnir sem röðuðu
þessum björgum í hring 3000 árum fyrir búsetu
Saxa á svæðinu hafi gert það í þeim
tilgangi að hengja hver annan.
Rétt hjá Hengisteinum er bærinn Salisbury.
Þar er stór kirkja frá miðöldum. Í
henni er safn þar sem meðal annars er eitt fárra eintaka
af samningi þeim sem kallaður er Magna Carta og enskir barónar
neyddu Jóhann konung landlausa til að undirrita þann
15. júní árið 1215. Með samningi þessum
var stjórnmálaþróun á Englandi mörkuð
stefna í átt til réttarríkis því
Magna Carta takmarkaði vald konungs með því að
skilgreina réttindi til handa þegnunum. Þótti
mér merkilegt að sjá þetta skjal sem er ritað
smáu letri á skinn. Mér fannst líka fara vel
á því að fyrir altari í kirkjunni sem geymir
Magna Carta eru steindir gluggar með myndum sem minna á hlutskipti
samviskufanga og þeirra sem eru ofsóttir fyrir skoðanir
sínar og þar hjá merki Amnesty
International.
6.
júní: Tyack, Cuban og Múmínpabbi
Ég var að ljúka við merkilega bók
um skólaþróun í Bandaríkjunum. Hún
heitir Tinkering toward Utopia - A Century of Public School Reform
og er eftir David Tyack og Larry Cuban (Harvard University Press 1995).
Ég heyrði prófessor Jón Torfa Jónasson
fara lofsamlegum orðum um þessa bók í fyrirlestri
sem hann flutti á ársfundi Nordiskt Skolledar Forum sem
haldin var í Reykjavík í mars. (Nordiskt Skolledar
Forum er samtök skólastjórnendafélaga á
Norðurlöndum og á ársfundi þess mæta
stjórnir aðildarfélaganna.) Eftir að hafa lesið
bókina get ég tekið undir það með Jóni
Torfa að hún er umhugsunarefni öllum sem beita sér
fyrir umbótum í skólamálum. Höfundar
rekja heillar aldar sögu tilrauna til að umbylta skólastarfi
í Vesturheimi og hvernig hefðbundnir kennsluhættir hafa
staðið þær allar af sér. (Með hefðbundnum
kennsluháttum er m.a. átt við að nemendum sé
skipað í bekki eftir aldri, kennarar loki sig af með einn
hóp eða bekk og kenni sama fag í svona 40 til 60 mínútna
lotum nokkrum sinnum í viku, nemendur mæti eftir stundatöflu
þar sem er tiltekið hvaða fag fær hvaða tíma
og fái í lok annar eða skólaárs einkunn
fyrir frammistöðu í hverju fagi.)
Höfundar tíunda fjölmargar byltingartilraunir
og reyna að skýra hvers vegna byltingamönnum hefur gengið
svo erfiðlega að breyta skólastarfinu. Meðal þess
sem þeir benda á er að kennarar tileinka sér auðveldlega
alls konar nýjungar (t.d. notkun myndvarpa, segulbanda, tölva
og fleiri tækja) sem falla að skipulagsrammanum sem þeir
vinna eftir en byltingartilraunirnar hafi jafnan verið gerðar
utan frá af sérfræðingum eða stjórnmálamönnum
sem hafa flestir litla reynslu af að kenna nemendum. Niðurstaðan
er sú að það sé miklu flóknara og erfiðara
að breyta skólum en flestir umbótamenn hafa álitið
og grasrótarstarf og hægfara umbætur innan frá
gefist yfirleitt betur en valdboð og stórar breytingar sem
er miðstýrt eða keyrðar í gegn eftir einhverri
allsherjarforskrift eða hugmyndafræði. Sumt sem þeir
segja um þetta efni á erindi við okkur hér og
nú þegar yfirvöld reyna í auknum mæli að
miðstýra skólastarfi (t.d. með allt of ítarlegri
námskrá og fleiri samræmdum prófum).
Tyack og Cuban ræða nokkuð um tilraunir
til að laga skólastarf að venjum í rekstri annars
konar fyrirtækja, t.d. með gæðamati og launabónus
eftir afköstum eða gæðum starfa. Sagan sem þeir
segja af þessum tilraunum bendir ekki til að auðvelt sé
að heimfæra aðferðir sem reynast vel við rekstur
iðnaðar- eða þjónustufyrirtækja upp á
menntastofnanir. Athyglisverðust þótti mér frásögn
þeirra af því (bls. 126 o. áf.) hvernig yfirvöld
menntamála víðsvegar í Bandaríkjunum hafa
reynt að nota hvetjandi launakerfi og greiða kennurum því
betri laun því betur sem þeir vinna. Skemmst er frá
því að segja að þessar tilraunir hafa orðið
skammlífar og víðast hvar hefur verið horfið
frá því að nota launabónus eða það
sem höfundar kalla „merit pay“ innan fárra ára
eftir að slíkt kerfi hefur verið tekið upp: „The
history of performance-based salary plans has been a merry-go-round. In
the main, districts that initillay embraced merit pay dropped it after
a brief trial.“ (bls. 130)
Fyrst ég er að tala um bækur sem ég er með í kringum mig þessa dagana get ég ekki stillt mig um að setja hér lýsingu á hemúlum úr Muminpappans Bravader Skrivna av honom Själv (Gebers, Helsingfors 1961 bls. 16): „En hemul har hemskt stora fötter och ingen humor, ... Näsan är lite tillplattad och håret växer i obestämda tottar. En hemul gör ingenting därför att det är roligt, utan bara för att det borde göras, och berättar hela tiden för en vad man själv börde ha gjört ...“
4.
júní: Akureyri - kennaramenntun - Friðrik V.
Ég var á Akureyri frá miðvikudegi til
föstudags í þessari viku. Á fimmtudaginn var
aðalfundur Félags íslenskra framhaldsskóla
og stjórnin fór norður daginn áður til að
undirbúa fundinn. Á föstudeginum var svo aðalfundur
Félags stjórnenda í framhaldsskólum.
Allmargt bar til tíðinda á þessum fundum sem ekki
verður rakið hér. Fyrir sjálfan mig er það
mikilvægast að ég var í stjórnum beggja
þessara félaga og hafði verið nógu lengi svo
ég gaf ekki kost á mér til endurkjörs og hef
því frí frá félagsmálum.
Það var fallegt við Eyjafjörð þessa
daga, svalt og bjart og snjór niður í fjallahlíðar.
Fundarmenn skruppu í skemmtisiglingu um fjörðinn, stigu
á land í Hrísey og skoðuðu borgarísjaka
(sem er mun merkilegra náttúrufyrirbæri en ég
hafði gert mér í hugarlund). Við skoðuðum
líka Háskólann á Akureyri og hlýddum
á tölu Þorsteins Gunnarssonar rektors. Hann ræddi
um styttingu námstíma til stúdentsprófs og
lét þess meðal annars getið að vegna tilfærslu
á námsefni frá framhaldsskóla til grunnskóla
þurfi að lengja skólagöngu kennara á unglingastigi.
Einkum taldi hann þörf á að auka menntun þeirra
í kennslugreinunum eða fögunum sem þeir ætla
að kenna. Kvað hann best að gera þetta með því
að krefjast MEd gráðu af þeim, þ.e. framhaldsnáms
við kennaraháskóla eftir að þeir ljúka
þriggja ára námi til BEd gráðu. Vel get
ég tekið undir það með Þorsteini að
kennarar sem kenna t.d. ensku, íslensku, náttúrufræði,
sögu eða stærðfræði á unglingastigi
þurfi meiri menntun í þessum greinum en innifalin er
í venjulegu kennaranámi til BEd gráðu. Hins vegar
efast ég um að MEd nám við kennaraháskóla
sé besta leiðin til að mæta þessari þörf.
Öflugustu fagmannahóparnir við kennaraháskóla
eru uppeldis- og menntunarfræðingar en ekki fræðimenn
í greinunum sem kennararnir eiga að kenna þegar þeir
ljúka námi. Í kennaranámi er megináherslan
á kennslufræði en kennslugreinarnar í öðru
sæti. Þessi áhersla er eðlileg og skynsamleg þegar
verið er að mennta leikskólakennara og kennara fyrir neðri
bekki grunnskóla. Ef byggt verður upp MEd nám fyrir
kennara á unglingastigi innan kennaraháskóla verður
væntanlega einhver togstreita um hvaða námsefni skuli
bætt við þá kennaramenntun sem nú er í
boði og mér finnst trúlegt að öflugasti hópurinn
hafi sigur og aukningin verði aðallega í uppeldis- og menntunarfræðum
svo nemendur læri enn meira um kennslu án þess mikið
bætist við efnið sem þeir ná tökum á
að kenna. (Vart þarf að taka það fram að menn
geta vitað heil ósköp um kennslu án þess
að geta kennt— alveg eins og hægt er að vita heil
reiðinnar býsn um fótbolta án þess að
geta neitt úti á vellinum.)
Eigi að bæta menntun kennara í unglingadeildum
ætti e.t.v. að huga að leiðum til að fjölga
þar kennurum sem hafa BA eða BS próf í kennslugrein
og ársnám í kennslufræði til viðbótar.
Þegar hugað er að menntun þeirra sem kenna lykilgrinar
eins og ensku, íslensku, náttúrufræði,
sögu og stærðfræði í efstu bekkjum gunnskóla
ættu námsgreinarnar að vera í fyrsta sæti
og kennslufræðin að þjóna þeim en ekki
öfugt eins og hætt er við að verði ef öll
menntun kennaranna fer fram við kennaraháskóla.
Áður en ég segi skilið við
Akureyri ætla ég að hrósa veitingastaðnum
Friðrik V. Fráfarandi stjórn Félags
íslenskra framhaldsskóla snæddi þar á
miðvikudagskvöldið. Ekki var nóg með að maturinn
væri frábær heldur var þjónustan það
líka og kokkurinn alveg einstaklega skemmtilegur þegar hann
kom stökkvandi fram og talaði um matinn sem var allt frá
súpu úr mysingi, maltöli og fuglakjöti yfir í
pönnukökur með flamberuðum ávöxtum.
 |
Í
tilefni af niðurstöðum í þjóðaratkvæðagreiðslum í Frakklandi og Hollandi |
 |