Atli
Harðarson
Af vefnum - desember 2005 og janúar 2006
29. janúar:
Hvers vegna er skynsamlegt að stytta námstíma til stúdentsprófs?
Hvers vegna skyldu flestar þjóðir hafa komist að
þeirri niðurstöðu að heppilegt sé að
unglingar taki stúdentspróf 18 eða 19 ára, en
ekki 20 ára eins og hér á landi? Til að átta
sig á því er gott að velta fyrir sér hvers
vegna skólakerfinu er skipt í skólastig: Grunnskóla,
framhaldsskóla og háskóla.
Hugsum okkur hóp 6 ára krakka sem hefja nám
í sama skóla. Af þeim verða kannski tveir húsasmiðir,
einn búfræðingur og einn eðlisfræðingur.
Öll þessi börn geta verið saman í bekk nokkur
ár því margt af því sem er heppilegt
fyrir þau að læra er svipað hvort sem þau ætla
að verða smiðir, búfræðingar eða eðlisfræðingar.
En þar kemur að leiðir skilja. Hér gerist það
eftir 10 ár og mér þykir full ástæða
til að ræða hvort ekki væri betra að það
gerðist fyrr.
Nemendurnir sem ætla að verða húsasmiðir
hljóta að fara í skóla þar sem er safnað
saman úr mörgum grunnskólum, því í
hverjum grunnskóla eru verðandi smiðir svo fáir
að það yrði dýrt að halda uppi kennslu fyrir
þá eina. Þeir fara því í framhaldsskóla
og slást þar í hóp með nemendum úr
öðrum grunnskólum sem hafa svipuð framtíðaráform.
Skil milli grunn- og framhaldsskóla verða þegar leiðir
jafnaldra greinast vegna ólíkrar sérhæfingar.
Þeir sem ætla að læra búvísindi
og eðlisfræði fara væntanlega í framhaldsskóla
sem býður upp á nám til stúdentsprófs
og innritast á náttúrufræðibraut. Þar
slást þeir í hóp með nemendum úr
mörgum grunnskólum. Kannski fara einhverjir þeirra svo
seinna í kennaranám, aðrir í hjúkrun eða
tölvufræði. Á náttúrufræðibraut
í framhaldsskóla mætist sundurleitur hópur
sem á samleið um sinn, en aðeins um sinn. Sá sem
ætlar að læra eðlisfræði þarf t.d.
að nema talsvert meiri stærðfræði heldur en sá
sem ætlar að sérhæfa sig í umhirðu hrossa.
Báðir eiga samt fullt erindi á náttúrufræðibraut.
En hversu lengi eiga þeir samleið?
Fjögurra ára stúdentsnám við
íslenska skóla mótaðist þegar aðeins
1, 2 eða 3 skólar í landinu brautskráðu stúdenta.
Þá voru nemendur sem ætluðu í háskóla
saman í örfáum framhaldsskólum og þess
vegna lítið því til fyrirstöðu að
sérhæfing, sem væri eðlilegra að hafa á
háskólastigi, byrjaði í menntaskóla. Nú
er öldin önnur og þeir sem gætu átt erindi
í grein á borð við eðlisfræði dreifast
á meira en 25 framhaldsskóla og við suma þeirra
eru ef til vill innan við 5 jafnaldrar á leið í
svipað nám, enda hefur námsleiðum á háskólastigi
fjölgað mikið jafnframt því sem stærri
og stærri hluti árgangs lýkur stúdentsprófi.
Stærðfræðinám er mikilvægur
hluti af menntun raunvísindamanna og í þeirri grein
skilja leiðir með nemendanum sem ætlar í eðlisfræði
og félaga hans sem ætlar í búfræði
trúlega um það leyti sem þeir eru búnir
með kjarnann á náttúrufræðibraut (en
síðasti áfangi þar er stærðfræði
503). Eftir það velur verðandi eðlisfræðingur
væntanlega stærðfræði 603 sem hluta af kjörsviði
og er að þeim áfanga loknum búinn með 3 ára
nám í stærðfræði á framhaldsskólastigi.
Fyrir þennan nemanda væri e.t.v. heppilegast að halda
áfram í stærðfræði 703 á næstu
önn. En við flesta framhaldsskóla er sá áfangi
ekki kenndur, því efni hans hentar aðeins litlum hluta
nemenda. Eðlisfræðingnum okkar, sem við höfum fylgt
frá því í 6 ára bekk, væri því
best að flytjast strax á háskólastig þar
sem hann safnaðist í hóp með öðrum á
svipaðri leið.
Andstaða gegn áformum um styttingu náms
til stúdentsprófs er mest í skólum sem starfa
eftir bekkjakerfi. Þeir mótuðust meðan stúdentsnám
var enn á svo fáum stöðum að skil milli framhaldsskóla
og háskóla skiptu minna máli en nú. Mér
sýnist að þeir sem andmæla styttingunni hvað
ákafast vilji, a.m.k. sumir, halda til streitu að sérhæfa
nemendur á framhaldsskólastigi þannig að þeir
sem eru t.d. á leið í fræðilegt raunvísindanám
séu síðustu annirnar í áföngum sem
eru sniðnir fyrir örlítinn hluta af þeim breiða
hópi sem útskrifast af náttúrufræðibraut.
Slík sérhæfing verður aldrei möguleg við
nema fáa framhaldsskóla.
Eigi að miða fyrsta ár háskólakennslu
í vísindum eins og eðlisfræði við mjög
sérhæfðan undirbúning á framhaldsskólastigi
er í reynd girt fyrir að nemendur úr skólum sem
ekki ráða við þá sérhæfingu geti
með góðu móti hafið háskólanám
í greininni. Núverandi skipan mála, þar sem
nemendum er haldið of lengi saman í hóp á framhaldsskólastigi,
vinnur því beinlínis gegn greiðu aðgengi að
námi í mikilvægum vísindagreinum.
Því sundurleitari sem nemendur eru því
fyrr skiljast leiðir þeirra í náminu. Nemendur
á bóknámsbrautum mynda miklu breiðari og margbreytilegri
hóp nú en þegar fjögurra ára stúdentsnám
mótaðist. Sá tími er líka löngu liðinn
að allir verðandi háskólaborgarar séu saman
í 1, 2 eða 3 menntaskólum. Þeir sem vilja halda
í námsskipan frá þeim tíma og sjá
eftir liðinni „gullöld“ í menntamálum
eru í raun að biðja um að menntamenn séu aðeins
lítill hluti af hverjum árgangi. (Birtist líka á
http://www.deiglan.com)
28. janúar:
Gáta
Inn í frá að
dulur dregst.
Dafnar blá í sænum.
Í naustum smá að landi leggst.
Leggjum hjá í bænum
28. janúar:
Um styttingu námstíma til stúdentsprófs
(birtist í Morgunblaðinu 26. jan.)
Undanfarna mánuði hafa allmargir skrifað í Morgunblaðið
til að andmæla áformum stjórnvalda um styttingu
á námstíma til stúdentsprófs. Meðal
þess sem þeir finna styttingunni til foráttu er að
hún feli í sér „skerðingu“ á
námi, að nemendur læri minna. Ég held að þessi
aðfinnsla byggist á hæpnum rökum.
Fyrir nokkrum árum síðan var 6 ára
bekk bætt neðan við grunnskóla með þeim
afleiðingum að nemendur hættu í leikskólum
ári fyrr en áður. Var þetta skerðing á
leikskólanámi? Já vissulega en þessi skerðing
varð ekki til þess að 6 ára börn kynnu minna
en áður. Sama má segja ef stúdentsbrautir eru
styttar þannig að nemendur útskrifist að jafnaði
19 ára og verði búnir með 1 ár í háskóla
á sama aldri og þeir eru nú að ljúka stúdentsprófi.
Þetta verður sjálfsagt til þess að menn kunni
að meðaltali eitthvað minna þegar þeir setja á
sig stúdentshúfu en ekkert bendir til að þetta
valdi því að 19 ára námsmenn verði
að jafnaði verr að sér en nú er og ekki heldur
að þeir tvítugu verði minna menntaðir. Ef eitthvað
er ætti menntunin að verða meiri ef nemendur eru búnir
með þriggja ára framhaldsskóla og eitt ár
af háskóla um tvítugt heldur en nú þegar
þeir eru búnir með fjögur ár í framhaldsskóla
en ekkert háskólanám á þeim aldri.
Það er ekki skynsamlegt að hamra á
því að nemendur muni ekki verða alveg eins lærðir
og stúdentar eru nú þegar þeir setja á
sig hvítu húfuna eftir styttingu. Það skiptir
meira máli hvað þeir hafa menntast mikið þegar
þeir ná tilteknum aldri. Einnig skiptir máli að
fyrir nemanda sem er í skóla t.d. frá 6 ára
til 26 ára aldurs jafngildir stytting á framhaldsskólanámi
lengingu á háskólanámi.
Þegar ég var í barnaskóla
þá var skólaskyldan 8 ár, 6 ára barnaskóli
og 2 ár í unglingaskóla. Í framhaldi af skyldunáminu
tóku svo sumir fleiri ár í unglingaskóla og
luku landsprófi eða gagnfræðaprófi. Þá
voru kröfur til nemenda á níunda og tíunda námsári
sjálfsagt meiri í ýmsum greinum heldur en nú
tíðkast í efstu bekkjum grunnskóla. Þegar
unglingaskólar og barnaskólar runnu saman í eitt
skólastig eftir að grunnskólalögin voru sett 1974
var talað um að verið væri að slaka á kröfum
og í reynd var hluti af verkefnum unglingaskóla fluttur
til framhaldsskóla. Þetta var eðlileg þróun.
Meðan minnihluti árgangs lauk landsprófi eða gagnfræðaprófi
var hægt að fara yfir námsefni sem hefði verið
vonlaust að þræla öllum í gegnum á
jafnlöngum tíma. Tíundi bekkur í nútímagrunnskóla
getur því ekki samsvarað algerlega landsprófsdeild
eða fjórða bekk í unglingaskóla frá
því fyrir 1974.
Nú tekur æ stærri hluti árgangs
stúdentspróf og búast má við að hlutfall
þeirra sem það gera hækki mikið á næstu
árum þegar fleiri nýta sér kosti á að
bæta við stúdentsnámi eftir iðnnám
eða annað starfsnám. Þegar stúdentar verða
orðnir ríflegur meirihluti árgangs getur stúdentsprófið
ekki verið alveg jafngilt því sem það var þegar
aðeins bestu námsmenn fóru svo langt á menntabrautinni.
Það er því eðlileg þróun að
hluti af verkefnum sem sinnt hefur verið á bóknámsbrautum
framhaldsskólanna flytjist til háskóla.
Vandinn sem skólakerfið stendur frammi fyrir
er hvernig á að mennta sífellt breiðari hóp
án þess að draga úr gæðum eða minnka
líkur á að þeir sem mestar gáfur hafa virki
þær til fulls. Þessi vandi verður ekki leystur með
því að berja hausnum við steininn og segja að
stúdentsnám eigi um aldur og eilífð að vera
eins og það hefur alltaf verið.
Mér sýnist að einkum séu tvær
mögulegar aðferðir til að stórfjölga stúdentum
án þess að halda aftur af duglegustu námsmönnunum
og farsælast sé að nota þær báðar.
Önnur er að leyfa hverjum nemanda að ráða námshraða
sínum að sem mestu leyti sjálfur. Þetta er þegar
gert í áfangaskólum. Ég held að það
væri til stórra bóta að hafa svipað kerfi
í síðustu bekkjum grunnskóla eins og er í
áfangaskólum og skipuleggja það þannig að
duglegir nemendur eigi þess raunhæfan kost að klára
grunnskólaprófið ári fyrr. Hin aðferðin
er að flýta fyrir því að nemendur byrji í
háskóla með því að stytta fyrri skólastig.
Fyrirliggjandi tillögur um styttingu námstíma
til stúdentsprófs fela í sér að minnka
framhaldsskólanám stúdenta um sjöunda hluta,
eða því sem næst, og flytja rúman helming
af þessum sjöunda hluta niður á grunnskólastig
og láta háskólum afganginn eftir. Verði farið
að þessum tillögum og duglegum nemendum jafnframt sköpuð
tækifæri til að flýta grunnskólanámi
þá er að mínu viti stigið skref í rétta
átt þótt ef til vill megi efast um að þetta
skref sé nógu stórt.
Stytting námstíma til stúdentsprófs
getur, ef vel tekst til, stuðlað að því að
skólakerfinu takist að mennta sífellt stærri hóp
meira og meira án þess að úr verði hálfkák
sem kemur í veg fyrir að duglegustu nemendurnir beiti sér
af alefli.
21. janúar:
Framhaldsskóli í Borgarnesi
Í Borgarbyggð er hafinn undirbúningur að stofnun
einkarekins framhaldsskóla. Ef vel tekst til getur slíkur
skóli vafalaust orðið til þess að fólki
á svæðinu fjölgi og mannlíf þar dafni
enn betur en nú. Borgarbyggð er að vísu fremur fámennt
upptökusvæði fyrir framhaldsskóla, en þó
ekki eins fámennt og t.d. Húsavík og nágrenni
og er þar þó rekinn framhaldsskóli sem ég
veit ekki annað en heimamenn séu ánægðir með.
Skóli í Borgarbyggð er e.t.v. ekkert síður
raunhæfur kostur en skóli á Húsavík,
í Vestmannaeyjum, Höfn í Hornafirði eða Grundarfirði.
Svæðisskólar fyrir dreifðar byggðir
eða þéttbýlisstaði á stærð
við Borgarnes og Húsavík geta, eðli máls
samkvæmt, ekki verið mjög sérhæfðir. Þeir
hljóta að bjóða upp á nám við
hæfi flestra unglinga á svæðinu þannig að
þeir geti a.m.k. byrjað sína framhaldsskólagöngu
á heimaslóðum. Slíkir skólar þurfa
m.a. að bjóða upp á almenna námsbraut fyrir
þann stóra hóp sem fær ekki nógu háar
einkunnir upp úr tíunda bekk til að uppfylla inntökuskilyrði
á aðrar námsbrautir. Það er helst fyrir þessa
nemendur sem framhaldsskóli í heimabyggð skiptir sköpum
um hvort þeir halda yfirleitt áfram í skóla
eftir að skyldunámi lýkur.
Það sem ég hef lesið og séð
í fjölmiðlum um hugmyndir manna í Borgarbyggð
um nýjan framhaldsskóla hefur mér þótt
dálítið mótsagnakennt. Annars vegar er talað
um að þetta verði skóli sem býður aðeins
upp á hraðferð til stúdentsprófs á
tveim bóknámsbrautum. Hins vegar er um það rætt
að hann eigi að bæta úr því ófremdarástandi
að svo og svo stór hluti unglinga á svæðinu
hætti í skóla eftir tíunda bekk grunnskóla.
En sannleikurinn er sá að næstum allir sem uppfylla inntökuskilyrði
á bóknámsbrautir halda áfram námi eftir
að grunnskóla lýkur. Þeir sem hætta eru
einkum nemendur sem færu fyrst á almennta braut og svo e.t.v.
á starfsmenntabrautir ef þeir gengju í framhaldsskóla.
Taki nýr skóli í Borgarnesi ekki á móti
þessum nemendum verður hann tæpast til þess að
auka að ráði menntun þeirra ungmenna sem alast upp
á svæðinu. Ef hann neitar helftinni af þeim sem
útskrifast úr tíunda bekk í Borgarnesi um
skólavist þá er líka hætt við að
nemendur verði allt of fáir til að reksturinn geti borið
sig miðað við þær reglur sem gilt hafa um framlag
ríkisins með hverjum nemanda.
Annað sem mér hefur þótt dálítið
undarlegt í umræðum um nýjan framhaldsskóla
í Borgarnesi er fullyrðingar um að ekki sé rúm
fyrir alla unglinga á svæðinu við Fjölbrautaskólann
hér á Akranesi. Þetta er einfaldlega ósatt.
Hér er pláss fyrir talsvert fleiri. Ástæða
þess að skólinn tekur ekki við fleiri nemendum er
ekki plássleysi heldur að hann fær ekki framlag á
fjárlögum til að kenna meira en rúmar ellefuhundruð
kennslustundir í viku. Ef ríkið er til í að
borga fyrir meiri kennslu þá er ekkert því til
fyrirstöðu að fjölga nemendum á Akranesi.
Það verður spennandi að sjá
hvernig hugmyndir um nýjan framhaldsskóla í Borgarbyggð
þróast. Verður þetta svæðisskóli
sem býður alla unglinga af svæðinu velkomna (líka
þá sem fá lágar einkunnir í tíunda
bekk og þá sem eru fatlaðir eða þurfa sérstaka
aðstoð) og stuðlar þannig að því að
breiðari hópur gangi menntaveginn eftir að grunnskóla
sleppir? Eða á þetta að verða skóli sem
aðeins tekur við nemendum sem uppfylla inntökuskilyrði
á bóknámsbrautir og hvert ætlar hann þá
að sækja nemendur? Ætlar hann þá t.d. að
keppa við Menntaskólann að Laugarvatni sem hefur reynt
að laða til sín nemendur af öllu landinu fremur en
að bjóða menntun fyrir sem breiðastan hóp af
tilteknu svæði?
15. janúar:
Leyndardómur fjármagnsins
Á síðasta ári gaf Rannsóknarmiðstöð
um samfélags og efnahagsmál (http://www.rse.is)
út íslenska þýðingu Árna Óskarssonar
á fimm ára gamalli bók eftir Perúmanninn Hernando
de Soto. Bók þessi heitir Leyndardómur fjármagnsins
og ber undirtitilinn Hvers vegna kapítalisminn er sigursæll
á Vesturlöndum en bregst hvarvetna annars staðar.
Í henni segir frá niðurstöðum áralangra
rannsóknar höfundar og samverkamanna hans á hagkerfum
fátækra landa. Ég hef ekki tök á að
meta rannsóknir de Soto og get ekki fullyrt af eða á
um hvort niðurstöður hans eru allar studdar traustum rökum.
En ég get fullyrt að bók hans er afar áhugaverð
lesning, ein af þessum fáu bókum sem fá lesandann
til að líta heiminn í nýju ljósi. Í
henni er fersk sýn á stærstu vandamál nútímastjórnmála
og hún er jafn laus við klisjur frá hægri og vinstri,
en augljóslega skrifuð af einlægri löngun til að
bæta efnaleg kjör fátækra manna í þriðja
heiminum.
Meginspurning bókarinnar er hvaða munur sé
á hagkerfum Vesturlanda og landanna sem höfundur hefur rannsakað
mest eins og Perú, Egyptalands, Indónesíu eða
Haiti. Þessu svarar de Soto á 250 blaðsíðum
og svarið er svo sem ekkert einfalt. Meginatriði þess er
að á Vesturlöndum sé þokkalegt samræmi
milli eignarréttar sem fólk viðurkennir í reynd
og byggir afkomu sína á og formlegs eignarréttar
sem viðurkenndur er af ríkisvaldinu og lögunum. Í
fátæku löndunum er efnahagsstarfsemi og eignarréttur
alls þorra fólks hins vegar að mestu utan við lög
og rétt. Þar byggja fátæklingar hús á
landi sem þeir hafa ekki formlegan eignarrétt yfir og reka
fyrirtæki sem eru ekki skráð. Þótt fátækt
fólk eigi ekki verðmætar eignir á mælikvarða
Vesturlandabúa eru hús og smáfyrirtæki fátæklinga
í löndum þriðja heimsins samt langstærstur
hluti af þjóðarauði þessara landa. Þennan
auð er ekki hægt að virkja sem fjármagn, þ.e.
til að æxla af honum meira fé, vegna þess að
hann er utan við lög og rétt.
Rannsóknir de Soto sýna að í
dæmigerðu fátæku samfélagi viðurkenna
nágrannar eignarrétt hver annars og hversdaglegt líf
byggist á almennu samkomulagi um að virða óformlegan
eignarrétt og haga viðskiptum í samræmi við
venjur sem hafa skapast. En allt þetta er samt utan við lögin
svo fyrir allan þorra fólk er ómögulegt að
veðsetja fyrirtæki eða íbúð og nota eignir
sínar þannig til að taka lán og færa út
kvíarnar. Það sem Vesturlöndum og Japan tókst,
en fátæku löndunum mistókst, er að samræma
lög um eignarrétt raunverulegu lífi fólks.
En hvers vegna skyldu fátæklingarnir ekki
skrá fyrirtæki sín og nota löglegar leiðir
til að fá eignarrétt sinn viðurkenndan. Þessu
svarar de Soto með mörgum dæmum. Hér er eitt:
Til þess að fá
hugmynd um hversu erfitt líf [fátæks manns sem ætlar
að stofna fyrirtæki] var, opnaði ég ásamt
rannsóknarhópi mínum litla fatasaumastofu í
úthverfi Lima. Markmið okkar var að koma á fót
nýju og fullkomlega löglegu fyrirtæki. Hópurinn
byrjaði svo á að fylla út eyðublöð,
standa í biðröðum og fara með strætisvagni
inn í miðborg Lima til að fá öll tilskilin
vottorð til að geta rekið lítið fyrirtæki
í Perú samkvæmt bókstaf laganna. Þeir
unnu sex tíma á dag og skráðu loks fyrirtækið
- 289 dögum síðar. Enda þótt fatasaumastofan
væri skipulögð þannig að þar ynni aðeins
einn starfsmaður, var kostnaðurinn við löglega skráningu
1231 bandaríkjadalur - þrjátíu og einu sinni
lágmarksmánaðarlaun. Að fá löglegt
leyfi til að byggja hús á landi í ríkiseign
tók sex ár og ellefu mánuði og það
útheimti 207 skref í stjórnsýslunni í
52 stofnunum. (Bls. 38 - 39)
Löglega hagkerfið
með formlegum eignarrétti er, samkvæmt de Soto, í
reynd lokað fyrir fátækum. Hann fer ófögrum
orðum um lögfræðinga sem búa til reglur um eignarrétt
að fyrirmynd frá Vesturlöndum án þess að
hirða neitt um að láta þær passa við þann
rétt sem almenningur viðurkennir í reynd. Lausnin segir
hann er ekki að fátæklingar geri það ómögulega,
að laga atvinnulíf sitt að gildandi lögum, heldur
að löggjafinn lagi reglurnar að raunverulegu lífi
almennings eða „lögum fólksins“.
Það var með
því að finna „lög fólksins“
sem vestrænar þjóðir bjuggu til sín formlegu
eignarhaldskerfi. (Bls. 185)
Dæmin frá Vesturlöndum
sem de Soto lýsir eru einkum úr sögu Bandaríkjanna.
En fram yfir miðja 19. öld voru landnemar þar upp til hópa
ólöglegir landtökumenn, án formlegs lögvarins
eignarréttar yfir ökrum sínum og húsum. Landnemabyggðirnar
breyttust svo úr þriðjaheimshagkerfum í kapítalísk
hagkerfi með lagabreytingum eins og jarðnæðislögunum
(Homestead Act) sem sett voru 1862 „þar sem hverjum landnema
sem var reiðubúinn að búa í landinu í
fimm ár og rækta það var úthlutað 160
ekrum lands ókeypis.“ (Bls. 168) Þessi lög segir
de Soto að hafi aðeins staðfest það sem fólk
hafði í raun gert. Með þeim hafi lög fólksins
verið gerð að lögum ríkisins og þetta sé
forsendan fyrir því að kapítalismi heppnist, að
lögin verndi þann eignarrétt sem skapast hefur með
óformlegum hætti. Góð lög sem stuðla
að bættum almannahag eru ekki búin til af lögspekingum
heldur fundin með því að skoða hvernig sanngjarnt
og heiðarlegt fólk hagar samskiptum sínum í raun
og veru.
Skortur á löglegu
eignarhaldi skýrir ... hvers vegna íbúar í
þróunarlöndunum og kommúnistaríkjunum
fyrrverandi geta ekki gert arðbæra viðskiptasamninga við
ókunnuga, geta ekki fengið lán, tryggingar eða
fyrirgreiðslu þjónustustofnana: þeir hafa engu
eignarhaldi að tapa. Vegna þess að þeir hafa engum
eignum að tapa eru það aðeins nánasta fjölskylda
þeirra og nágrannar sem taka þá alvarlega
sem samningsaðila. Fólk sem hefur engu að tapa er lokað
inni í óþrifalegum kjallara hins forkapítalíska
heims.
Samtímis geta íbúar í
þróuðu ríkjunum gert samninga um því
sem næst allt sem sanngjarnt er, en þátttökugjaldið
er skuldbinding. Og skuldbinding er skiljanlegri þegar hún
er studd veði í eign, hvort sem það er trygging,
haldsréttur eða eitthvert annað form af ábyrgð
sem verndar hinn samningsaðilann. (Bls. 69)
12. janúar:
Þjóðfélagsumræða, fjölmiðlar,
hnyttni og sniðugheit
Á undanförnum árum hefur stærri og stærri
hluti af alvarlegri rökræðu um íslensk stjórnmál
farið fram í vefritum eins og t.d. www.deiglan.com,
www.andriki.is eða
www.murinn.is eða
á heimasíðum á borð við www.bjorn.is
og www.ogmundur.is,
svo ég tilgreini tvo vefara hvorn af sínum enda hins pólitíska
litrófs. Þótt ég sé miklu oftar sammála
Birni ber ég samt virðingu fyrir Ögmundi, því
hann má eiga það að hann rökstyður skoðanir
sínar og kemur til dyranna eins og hann er klæddur.
Fyrir þá sem hafa áhuga á
yfirvegaðri umræðu, snarpri gagnrýni, tilraunum til
að máta pólitíska hugmyndafræði við
íslenskan veruleika eða viðleitni til að kafa undir
yfirborð mannlífsins er miklu meira af spennandi lesefni á
vefnum heldur en í dagblöðum. Mogginn birtir að vísu
mikið af aðsendum greinum sem oft eru ágætar en efni
frá ritstjórn er mest hálfvolgt miðjumoð,
sjónarmið sem stuða engan og passa þokkalega við
ríkjandi tísku. Í Staksteinum eru þó
endrum og sinnum orð sem eru brýnd þannig að bíti.
Þetta er eins með Fréttablaðið og Moggann, lítið
um ferskar hugmyndir. Um DV þarf varla að tala. Hafi alvarlegar
pælingar ratað á síður þess blaðs
hafa þær a.m.k. farið fram hjá mér. Blaðið
hef ég ekki lesið nógu oft til að ég geti
haft neina skoðun á því.
Kannski eiga dagblöð nútímans
bara að miðla fréttum, auglýsingum og afþreyingu
og kannski er ekki undan neinu að kvarta þótt þar
fari lítið fyrir rökræðum og yfirvegun um málefni
sem varða almannhag. Kannski er vefurinn miklu betri miðill fyrir
þá sem vilja fylgjast með umræðum og taka þátt
í þeim. Hvað sem því líður reyna
blöðin stundum að leggja eitthvað til málanna,
þótt það sé mismerkilegt. Aftan á
Fréttablaðinu eru til dæmis Bakþankar sem eiga
líklega að vera gagnrýnin umræða um samfélagið.
Sumir sem skrifa Bakþanka í Fréttablaðið
tala af einlægni og alvöru eins og t.d. Jón Gnarr og
Gerður Kristný (með þessu er ég ekki á
neinn hátt að gefa í skyn að ég sé
sammála þeim - mér finnst þau oft hafa algerlega
rangt fyrir sér). En sumir sem skrifa þarna virðast ofurseldir
gömlum íslenskum ósið eða kæk sem ég
vil kenna við hnyttni eða sniðugheit. Einu sinni gátu
menn víst unnið pólitískar kappræður
með því að kasta fram stöku, segja eitthvað
sem rímaði vel, var skondið og sniðugt. Það
skipti engu máli hvort menn sögðu satt, rökstuddu
mál sitt og töluðu af þekkingu. Hnyttnin bar alla
skynsemi ofurliði og það var meira virði að fá
meinfýsinn hlátur til að ískra í áheyrendum
heldur en að auka skilning þeirra á umræðuefninu.
Þessi ömurlega umræðuhefð er sem betur fer ekki
áberandi í þeim vefjum sem hér voru nefndir
(þótt www.andriki.is
missi sig þegar Ólafur Ragnar Grímsson á afmæli)
en hún skýtur stundum upp kollinum í Bakþönkum
Fréttablaðsins. Mesti „meistari“ hnyttninnar er
trúlega Þráinn Bertelsson. Ég er ekkert að
gera lítið úr því að hann er í
raun og veru orðheppinn og sniðugur. En reyni hann að tala
af alvöru þá er eins og sniðugheitin beri hann ofurliði.
Síðasti pistill sem ég las eftir hann (9. jan. 2006)
byrjaði t.d. svona:
Í þessu besta
landi af öllum mögulegum löndum eigum við merkilega
fuglategund sem við nefnum stjórnmálamenn. Stjórnmálamennirnir
okkar búa við stöðugleika og starfsöryggi og
þurfa hvorki að óttast að neinir atburðir hafi
áhrif á framtíð þeirra og sjálfkrafa
endurkjör ...
Þetta er bara blábyrjunin.
Framhaldið er eins, voða hnyttið, voða skondið, en
röklega er hvergi heil brú í því sem Þráinn
segir. Stjórnmálamenn búa ekki við starfsöryggi
í raun og veru. Á fjögurra ára fresti missir
stór hluti þerra vinnuna. Þeir eru ekki í raun
og veru fuglategund. Þeir eru ekki einu sinni neitt frábrugðnir
öðru fólki og flestir eru þeir að reyna að
breyta heilmiklu með stuðningi kjósenda sinna, svo það
er af og frá að þeir álíti að Ísland
sé besta land af mögulegum löndum. Frasinn hjá
Þráni er samt hnyttinn, m.a. vegna þess hvernig hann
vísar til Birtings eftir Voltaire.
Það má nefna fleiri en Þráin.
Kristín Helga Gunnarsdóttir á til mjög svipaða
takta og hefði ef til vill sómt sér vel sem hagyrðingur
á kosningafundi eins og lýst er í Sjálfstæðu
fólki. Síðasti pistill hennar (10. jan. 2006) byrjar
á þessa leið:
Í plebbalandi viðgengst
að múta forstjórum stórfyrirtækja með
gulli svo þeir hætti störfum og steinþegi. Þaðan
fara flugfarmar fyllisvína í áramótaboð
erlendis og taka hárgreiðslumeistarana með sér
líkt og á tímum Loðvíks fjórtánda.
Þar er kastað brauðmylsnum í barnakennara svo þeir
tóri naumlega og fari ekki á vergang.
Þetta eiga vafalaust
að vera ýkjur fremur en bókstafleg sannindi og meiningin
er sjálfsagt að hneykslast á því að
forstjóri hjá flugfélagi fékk margföld
árslaun kennara þegar hann hætti störfum. En vegna
hnyttninnar (sem kemur t.d. fram í því að orðið
„plebbaland“ er endurtekið hvað eftir annað í
framhaldinu) missir öll gagnrýni marks og auk þess ganga
ýkjurnar of langt til að vekja fólk til raunverulegrar
umhugsunar. Að múta manni merkir að greiða honum fyrir
að gera eitthvað sem er rangt eða ólöglegt og
ég efast um að það sé í raun og veru
algengt að forstjórum sé mútað. Ég
efast líka um að fólk sem fer í áramótaboð
í öðrum löndum sé upp til hópa neitt
meiri drykkjusvolar en við hin. En hér skiptir sannleikur ekki
máli. Það er hnyttnin sem gildir.
Hinir hnyttnu pistlahöfundar nota mælsku
sína einkum til að taka undir og ala á óánægju
eða pólitískri reiði. Víst getur verið
þarft að minna á það sem miður fer til
að fá því breytt. Ég efast samt um að
svona skrif séu uppbyggileg. Þau hjálpa fólki
ekki að skilja og þau benda ekki á neinar lausnir.
8. janúar: Stærðfræði
og stúdentsnám
Undanfarið hefur verið um það rætt meðal skólamanna
að stytting náms til stúdentsprófs muni valda
því að nemendur kunni of litla stærðfræði
þegar þeir byrja í háskóla. Að nokkru
leyti er þetta framhald af umræðu sem fór af stað
þegar ný aðalnámskrá fyrir framhaldsskóla
kom út árið 1999. Síðan þá hefur
stærðfræði sem skylt er að nema til stúdentsprófs
á bóknámsbrautum verið minni en áður,
eða 6 einingar á félagsfræða- og málabraut
(var áður 9 og 12 einingar á þessum brautum) og
15 einingar á náttúrufræðibraut (var áður
21 til 27 einingar á raungreinabrautunum).
Með námskránni frá 1999 var
stúdentsbrautum fækkað í 3 og kjarninn á
hverri braut var minnkaður í 98 einingar af 140 en nemendum
leyft að sérhæfa sig með því að
velja 30 eininga kjörsvið (þar sem aðeins er hægt
að velja áfanga í tilteknum bóklegum greinum
sem nemandinn lærir til a.m.k. 9 eininga). Á öllum brautum
geta nemendur valið að ljúka hluta af 30 eininga kjörsviði
með því að velja meiri stærðfræði
en er í brautarkjarna. Á hverri braut er svo 12 eininga
frjálst val sem nemendur mega að sjálfsögðu
nýta til að bæta við sig í stærðfræði.
Því má segja að um leið og skyldunám
í stærðfræði minnkaði jukust möguleikar
nemenda á að læra enn meiri stærðfræði
en þeim stóð til boða fyrir námskrárbreytinguna
1999.
Þeir sem tala um að námskráin
frá 1999 hafi valdið því að stærðfræðikunnátta
sé minni nú en áður hljóta að álíta
að of fáir noti valfrelsið til að bæta við
stærðfræði umfram kjarna. Ég veit ekki hvernig
þetta er við aðra skóla. En við Fjölbrautaskóla
Vesturlands, þar sem ég starfa, er stærðfræði
vinsæl kjörsviðsgrein. Nú á vorönn 2006
eru t.d. kenndir (til viðbótar við kjarnaáfangana
STÆ103, STÆ203 o.s.frv.) áfangarnir STÆ313 og
STÆ363 sem eru einkum valdir af nemendum á félagsfræðabraut
og STÆ523, STÆ603 og STÆ703 þar sem flestir nemendur
eru á náttúrufræðibraut. Á sama
tíma er kenndur einn kjörsviðsáfangi í ensku
og einn í íslensku. Það er því hæpið
að fullyrða að nemendur læri ekki stærðfræði
ótilneyddir.
Þótt á lofti séu fullyrðingar
um að stærðfræðikunnátta stúdenta
hafi minnkað sannar það svo sem ekkert. Sleggjudómar
um að unglingar séu verr að sér nú en áður
hafa heyrst svo langt aftur sem heimildir ná. Það er
líka hæpið að slá neinu föstu um að
stytting á stúdentsnámi úr 140 einingum í
jafngildi 120 eininga breyti miklu um kunnáttu stúdenta
í stærðfræði. Við vitum t.d. ekki hvernig
nemendur munu ráðstafa kjörsviðseiningum eftir styttingu.
Það veltur á ýmsu, m.a. á skilaboðum
sem háskólar senda nemendum í framhaldsskólum.
Sé mikilvægt að nemendur sem innritast
í einhverjar háskóladeildir kunni meiri stærðfræði
hljóta háskólarnir að geta sett inntökuskilyrði
þar sem krafist er tiltekins einingafjölda í greininni,
eða einhvers lágmarksárangurs á samræmdu
stúdentsprófi. Inntökuskilyrði af þessu tagi
mundu vafalítið auka aðsókn að kjörsviðsáföngum
í stærðfræði við framhaldsskóla.
Slík pressa frá háskólum er að mínu
viti heppilegri en að skylda alla sem ætla að taka stúdentspróf
til að læra mikla stærðfræði. Hugsum okkur
nemanda sem hefur engan áhuga á stærðfræði,
litla hæfileika til að læra hana og ætlar að
einbeita sér að námi í t.d. söng, ensku,
leiklist eða íþróttum að stúdentsprófi
loknu. Ef hann og hans líkar eru skyldaðir til að læra
mikla stærðfræði hefur það a.m.k. tvenns
konar slæmar afleiðingar: Annars vegar að nemandinn eyðir
tíma í iðju sem hann hefur ekki ánægju
af og líklega ekki heldur mikið gagn, því þeir
sem skríða gegnum stærðfræðiáfanga
með lágmarkseinkunn og líta á námið
sem kvöð munu líklega ekki hafa mikil not af námsefninu.
Hins vegar að í stærðfræðitímum
fjölgar nemendum sem hafa litla getu og lítinn áhuga
og það dregur allan hópinn niður og kemur í
veg fyrir að yfirferð námsefnis gangi nógu greitt.
Hér hef ég gert heldur lítið
úr áhyggjum manna af minnkandi stærðfræðikunnáttu
stúdenta. Ég vil þó ekki ganga svo langt að
halda því fram að þessar áhyggjur séu
að öllu leyti úr lausu lofti gripnar. Ég held að
það sé a.m.k. umhugsunarefni hvort ekki þurfi að
auka stærðfræðikunnáttu þeirra sem fara
í kennaraháskóla og verða bekkjakennarar í
grunnskólum þar sem stærðfræði er ein
af mikilvægustu námsgreinunum. Þetta er hægt
að gera t.d. með því að herða inntökuskilyrði
eða auka námskröfur í stærðfræði
við kennaraháskóla (og er e.t.v. ekki vanþörf
á). En þótt áhyggjur af minnkandi stærðfræðikunnáttu
stúdenta séu kannski ekki að öllu leyti úr
lausu lofti gripnar held ég að þær séu a.m.k.
í aðra röndina heimsósómakjaftæði
af því tagi sem staglast hefur verið á síðan
löngu fyrir guðs minni og í aðra röndina viðbrögð
við því að nú þegar æ fleiri sækja
háskóla fjölgar þar nemum með miðlungsgáfur
og þar undir og þar með nemendum sem hafa takmarkaða
hæfileika til stærðfræðilegrar hugsunar.
Getur verið að þeir sem harma horfna gullöld
í menntamálum séu, þegar öllu er á
botninn hvolft, að biðja um að háskólanemar
verði aftur aðeins lítill hluti af hverjum árgangi?
31. desember: Nú
árið er liðið - landbúnaður, yfirdráttarlán
og viðgangur heimskunnar
Í Morgunblaðinu og Fréttablaðinu í dag eru
nokkrar blaðsíður af einhvers konar áramóatuppgjöri
þar sem blaðamenn tína saman það sem þeim
þykir merkilegast við árið 2005. Hvað er merkilegt
og hvað er ómerkilegt er ef til vill jafn misjafnt og mennirnir
eru margir og sumt af því sem mér þótti
merkilegt er ekki nefnt í þessum tveim dagblöðum
sem ég les á hverjum morgni. Mér þykja það
til dæmis allmerkileg þáttaskil að á árinu
2005 urðu borgarbúar á jörðinni í fyrsta
sinn fleiri en sveitamenn. Kannski verður ársins seinna minnst
fyrir þetta, kannski fyrir það að hveiti er ekki lengur
aðalfæða mannkynsins eins og það hefur verið
í nokkur þúsund ár.
Stærstur hluti þeirra hitaeininga sem sexþúsundmilljónir
mannslíkama á jörðinni brenna fæst af þremur
korntegundum: hveiti, maís og hrísgrjónum. Síðan
á steinöld hefur hveiti verið langmikilvægasta tegundin
og framfarir í hveitirækt verið mikilvægasta forsenda
fólksfjölgunar á jörðinni. Svona var þetta
fram á síðustu ár og græna byltingin, sem
átti mestan þátt í að draga úr hungursneyð
á jörðinni á seinni helmingi 20. aldar var ekki
síst fólgin í kynbótum á hveiti. En
nú er maísuppskeran orðin stærri hluti af fæðu
jarðarbúa en hveitið. Það er erfitt að fullyrða
nákvæmlega hvenær þetta gerðist, hvort það
var árið 2005 eða kannski 2004 eða 2003 sem hveitið
lét í minni pokann. En sennilega munu maís og hrísgrjón
halda áfram að vinna á næstu árin. Ein
ástæða þessa er að það er miklu auðveldara
að nota líftækni til að skapa betri afbrigði
af þessum korntegundum heldur en af hveiti.
Hveitiplantan er erfðafræðileg furðuskepna
þar sem hvert gen er sexfalt (en ekki í tveim eintökum
eins og algengast er). Erfðaefni hveitiplöntunnar (þ.e.
niturbasakeðjurnar í kjarnasýrunum sem geymdar eru í
21 litningi) er alls 5 sinnum lengra en í mönnum og 40 sinnum
lengra en í hrísgrjónum. Fyrir vikið er líftæknileg
meðhöndlun þess fremur erfið og því líkur
á að betur gangi að endurbæta maísinn og hrísgrjónin.
Þótt umhverfis„verndar“sinnar hafi sumir töluverðan
vind í nösum þegar talið berst að erfðabreyttum
matvælum er æsingurinn út af þeim í raun
tilbrigði við gamalt stef. Að minnsta kosti síðan
Jethro Tull fann upp vél til að sá hveiti í byrjun
18. aldar hefur öllum alvöru framförum í landbúnaði
verið mótmælt hástöfum af afturhaldsöflum
hvers tíma. Enn er til fólk sem er á móti
tilbúnum köfnunarefnisáburði þótt
helmingurinn af öllu köfnunarefni í prótínum
sem mannfólkið neytir sé upprunnið í áburðaverksmiðjum
en ekki hjá bakteríum sem vinna það úr
lofti með náttúrulegum hætti. Þetta andóf
styðst ekki við nein alvöru rök og það hættir
ekki þó á það sé bent að ef áburðaverksmiðjum
yrði lokað þá mundu menn tilneyddir að ryðja
nær alla skóga jarðarinnar undir akurlendi, því
afrakstur af hverri flatareiningu yrði svo miklu minni en nú
er. Samt dæi stór hluti jarðarbúa úr hungri.
Andstaðan gegn erfðabreyttum matvælum minnkar ekki heldur
þótt á það sé bent að erfðabreyttar
nytjajurtir séu nú ræktaðar á akurlendi
sem þekur um eitthundrað milljónir hektara og líftæknin
hafi bæði aukið uppskeru af hverri flatareiningu og dregið
úr þörf fyrir skordýraeitur án þess
vitað sé um eitt einasta tilvik þar sem neysla erfðabreyttra
matvæla hefur valdið heilsutjóni. Þessi andstaða
er eitt dæmi af ótalmörgum um það sem Milan
Kundera sagði einhvern tíma, að það sé
ekki bara þekkingin sem eykst, heimskan geri það líka.
Þetta var annars útúrdúr.
Ég er að tala um hvað var merkilegt við árið
2005 og hef hingað til haldið mig við allan heiminn. En hér
á Íslandi sló almenningur eigið met í
að taka yfirdráttarlán. Í Fréttablaðinu
á Þorláksmessu var sagt frá því
að yfirdráttarlán á árinu 2005 séu
um það bil 75 milljarðar eða um 250 þúsund
krónur á hvert mannsbarn í landinu. Vextir af þessum
lánum eru ansi háir eða hátt í 20% og
á árinu munu landsmenn hafa borgað fjármálastofnunum
milli 13 og 15 milljarða í vexti af yfirdráttarlánum.
Þetta eru um það bil 45.000 krónur á mann
eða 180.000 krónur á hverja fjögurra manna fjölskyldu.
Dæmigerð fjölskylda gæti því bætt
afkomu sína um því sem næst ein dæmigerð
mánaðarlaun með því að safna fyrir hlutunum
áður en þeir eru keyptir í stað þess
að eyða fénu áður en þess er aflað.
Ekki er nóg með að Íslendingar
hafi sett met í óráðsíu á árinu.
Þeir settu líka met í áfengisneyslu og virðast
hafa eytt álíka miklu fé í áfengi eins
og í yfirdráttarvexti, en ÁTVR seldi meira 17 milljónir
lítra á því ári sem nú er senn
liðið. Þetta jafngildir því að hvert mannsbarn
(börn með talin) hafi svolgrað í sig rúmlega
lítra af áfengum drykkjum í viku. Líklegt
má telja að einhverjum hafi orðið bumbult af þessu
og þarf varla frekari vitna við til að víst megi
telja, að jafnframt því sem menningin blómgast
og hagur manna vænkast, dafnar heimskan og vitleysan sem aldrei
fyrr. Kannski fer þetta óhjákvæmilega saman,
a.m.k. hefur mér alloft sýnst að þeir menn sem
mest vit hafa búi einnig yfir mestri heimsku og það sé
oft minnst vitleysa í þeim sem hafa einfalda sál og
óbrotinn huga. Ætli það geti ekki líka verið
að í samfélagi, þar sem eru miklar framfarir,
sé jafnframt mikil afturför, að þar sem allt er
á fleygiferð sé ólíklegt að öll
hreyfing sé í rétta átt? Lýk ég
svo þessu blaðri á að óska þess að
áfram verði framfarir í landbúnaði svo allir
jarðarbúar fái nóg að borða, það
skiptir miklu meira máli heldur en hitt hvort íslenskar
fjölskyldur kjósa að eyða einum mánaðarlaunum
eða svo í yfirdráttarvexti, áfengi eða aðra
vitleysu.
24. desember: Uppreisn
gegn ofbeldinu - gleðileg jól
Í öðrum kafla bókar sinnar, Frelsið,
segir John Stuart Mill. „Mannkynið verður naumast of oft
á það minnt, að uppi var maður sem hét
Sókrates, ... Við teljum hann foringja og fyrirmynd allra siðspekinga
fyrr og síðar ... En landsmenn þessa manns tóku
hann af lífi fyrir guðleysi og siðleysi.“ (Tilvitnun
tekin úr útg. HÍB 1978 bls. 65—66).
Sókrates og Jesús eru að ýmsu
leyti hliðstæður. Báðir voru hógværir
og lítillátir, gæddir ríkri kímnigáfu
og höfðu lag á að gera þá menn hlægilega
sem voru miklir á lofti og drembilátir. Þeir voru
fátækir menn að veraldlegum auði og lítils
virtir af höfðingjum þessa heims og hvor tveggja var dæmdur
til dauða fyrir að vera trúr köllun sinni. Vissulega
er líka mikill munur á þessum tveim fornmönnum.
Annar var upphafsmaður fræðilegra pælinga um siðfræði
og stjórnmál. Hinn talaði til manna sem trúlega
voru lítt móttækilegir fyrir flóknum rökfærslum.
Hann var líka, og er enn, talinn hafa allt vald á himni
og jörð og geta gefið þeim sem á hann trúa
eilíft líf. Um slík efni kann ég ekki að
tala og læt samband Jesú við almættið liggja
milli hluta. Fyrir mínum jarðnesku hugskotssjónum er
hann maður sem ferðaðist um Palestínu og flutti boðskap
sem breytti heiminum.
Sókrates gerði uppreisn gegn klisjum, sjálfblekkingu
og kokhraustri vissu. Hann var vitrastur manna, ekki vegna þess
að hann hefði svör við öllum spurningum, heldur
vegna þess að hann viðurkenndi fávisku sína.
Hann kenndi mönnum að efast og spyrja. Þar sem stórbokkar
þóttust vita betur en aðrir hvað mönnum væri
fyrir bestu og hvernig ætti að stjórna ríkinu
og lifa lífinu spurði hann þá einfaldra spurninga
sem hann raðaði upp þannig að þeir flæktust
mótsögnum og öllum sem á hlýddu varð
ljóst að þeir vissu miklu minna en þeir þóttust
vita. Með sínum góðlátlega hætti gerði
hann helstu monthana samfélagsins hlægilega og trúlega
er það meginástæða þess að hann var
tekinn af lífi.
Jesús gerði uppreisn, líkt og Sókrates,
en uppreisn hans beindist einkum gegn ofbeldi, sem var meira en nóg
af í landi hans, þar sem Gyðingar grýttu stelpur
til bana og Rómverjar negldu menn á kross fyrir litlar sakir.
Háðið hjá honum var naprara en hjá Sókratesi
enda beindist það gegn heimi sem var bæði harður
og sljór. En boðskapurinn komst til skila í meitluðum
setningum eins og: „Sá yðar sem syndlaus er kasti fyrsta
steininum“ (Jóh. 8:7); „Slái einhver þig
á hægri kinn, þá bjóð honum einnig
hina.“ (Matt. 5:39) og „Elskið óvini yðar,
og biðjið fyrir þeim, sem ofsækja yður“
(Matt. 5:44). Þessi orð áttu sinn þátt í
því að breyta ímynd ofbeldismannsins úr
sigursælli hetju í heimskan þumba sem er bæði
hlægilegur og aumkunarverður. Hvort sem Jesús gaf fólki
eilíft líf eða ekki eru þessi áhrif hans
á menninguna alveg nóg tilefni til að halda upp á
afmæli hans eins og stór hluti jarðarbúa gerir
nú í kvöld og á morgun.
24. desember: Athugasemd
við skrif um brottfall úr framhaldsskólum (birtist líka
í Morgunblaðinu)
Í ritstjórnargrein sem birtist í Morgunblaðinu
mánudaginn 19. desember getur að líta afar einkennilegar
fullyrðingar þar sem fjallað er um brottfall nemenda úr
framhaldsskólum. Þar segir meðal annars. „Þeir,
sem vilja draga úr brottfalli, mættu gjarnan skoða muninn
á hinum hefðbundnu bekkjaskólum og fjölbrautaskólunum.
Staðreyndin er sú að í bekkjakerfinu gengur miklu
betur að vinna gegn brottfalli en í fjölbrautaskólunum.
Samt hefur verið þrengt að bekkjakerfisskólunum með
markvissum hætti undanfarna áratugi og sér ekki fyrir
endann á því.“
Ekki veit ég hvaðan Mogganum kemur þessi
speki. En sé mark takandi á minni reynslu þá
nær hún því ekki einu sinni að vera hálfur
sannleikur. Ætli það sé ekki nær réttu
lagi að bæði bekkjaskólum og áfangaskólum
gengur misvel að vinna gegn brottfalli og skólum af báðum
gerðum hefur ýmist gengið vel og ýmist miður
að ná endum saman og dafna við þau skilyrði sem
stjórnvöld búa þeim. En þegar kemur að
því að vinna gegn brottfalli eru skilyrði þessara
skólagerða æði ólík.
Flestir bekkjaskólar bjóða einungis
upp á nám á bóknámsbrautum til stúdentsprófs
og taka ekki við öðrum nemendum en þeim sem uppfylla
inntökuskilyrði á slíkar brautir. Þeir eru
því aðeins fyrir þá sem luku grunnskóla
með góðum einkunnum. Úr hópi slíkra
nemenda er brottfall fremur lítið og má þá
einu gilda hvort þeir ganga í áfangaskóla eða
bekkjaskóla.
Flestir áfangaskólar sýna þá
samfélagslegu ábyrgð að taka við nemendum hvort
sem þeir hafa háar grunnskólaeinkunnir eða lágar.
Þangað koma því nemendur sem er hætta á
að verði lausir við, geri hlé á námi
eða hætti jafnvel alveg áður en þeir ná
að útskrifast. Iðn- og starfsmenntun fer líka að
nær öllu leyti fram í skólum sem starfa eftir
áfangakerfi og margir nemendur í slíku námi
eru um árabil til skiptis í skóla og á vinnumarkaði.
Þegar teknar eru saman tölur um brottfall getur nemandi í
húsasmíði t.d. verið tví- eða þrítalinn
ef hann gerir nokkrum sinnum hlé á skólagöngu
til að vinna hjá byggingafyrirtæki. Samt er ekkert nema
gott um það að segja að menn læri iðn með
því að vera til skiptis í skóla og í
vinnu.
Hingað til hafa stjórnendur skóla
af báðum þessum gerðum hjálpast að og
miðlað hver öðrum af reynslu sinni svo það
kemur mér á óvart ef annar hópurinn lumar
á góðum ráðum sem hinn veit ekki af. Ég
kalla það ekki ráð gegn brottfalli að neita einfaldlega
að veita nemanda inngöngu ef hætt er við að hann
eigi erfitt með að tolla í skóla. Viti leiðarahöfundur
Morgunblaðsins um einhver betri úrræði en þau
sem notuð eru í áfangaskólum jafnt og bekkjaskólum
finnst mér að hann ætti að upplýsa hver þau
eru.
18. desember: Skólaskylda
og forvarnir
Ég las það í Mogganum sem kom í
morgun að Dagur Eggertsson og einhverjir samverkamenn hans vildu lengja
skólaskyldu upp að 18 ára aldri. Rökin fyrir þessu
munu vera á þá leið að unglingar byrji síður
að nota vímuefni ef þeir eru í skóla.
Kynni mín af framhaldsskólanemum benda fremur
til þess að unglingar hætti í skóla vegna
þess að þeir hafi vanið sig á vímuefnaneyslu
heldur en hins að þeir taki að nota vímuefni vegna
þess að þeir séu hættir í skóla.
En kannski er hvort tveggja til. En jafnvel þótt einhver
dæmi séu þess að unglingar byrji að nota vímuefni
vegna þess að þeir hafi kosið að hætta skólagöngu
fyrir 18 ára aldur er ekki þar með sagt að lengri
skólaskylda dragi úr áfengis- og eiturefnabölinu
sem rænir bæði neytendur og venslamenn þeirra hamingjunni
og veldur æði mörgum varanlegu heilsutjóni og jafnvel
dauða. Víst er þetta mikið böl og víst
er skiljanlegt að fólki finnist töluvert til vinnandi
að draga úr því. Hitt er verra ef menn láta
óttann við fíkniefni ræna sig dómgreindinni
og fallast á hvaða pólitík sem er, bara ef fylgismenn
hennar bera sér orðið forvarnir í munn.
Nú lýkur skólaskyldu á Íslandi
með 10. bekk grunnskóla. Þegar nemendur koma í
framhaldsskóla fá þeir gjarna að heyra að
nú hafi þeir sjálfir valið að stunda nám,
enginn neyði þá til þess, og nenni þeir ekki
að læra sé þeim frjálst að fara. Væri
framhaldsskólinn skylda væri miklu auðveldara að
réttlæta leti og lausatök á náminu fyrir
sjálfum sér með því að þykjast
ekki kæra sig neitt um að vera í skóla og segjast
hanga þar af þeirri einu ástæðu að það
sé bannað að fara.
Ef skólaskylda verður hækkuð í
18 ár, hvað mun þá verða um 17 ára
fíkniefnaneytanda sem skrópar í skóla og vinnur
ekki það sem kennararnir setja honum fyrir? Varla geta skólastjórnendur
sett honum neina úrslitakosti, krafist þess að hann fylgi
ráðum forvarnafulltrúa skólans eða leiti
til læknis en verði að öðrum kosti rekinn úr
skólanum. Eitthvað þessu líkt gera sumir framhaldsskólar,
en skólaskyldu til 18 ára aldurs fylgir væntanlega
að ekki verði hægt að vísa nemendum úr
skóla: Þeir hangi þar með óbærilegan
léttleika tilverunnar á herðum sér, sama hvað
þeir sjálfir gera.
Getur ekki verið að það hafi forvarnagildi
að þurfa sjálfur að bera ábyrgð á
eigin lífi, taka sjálfur mikilvægar ákvarðanir
og standa við þær? Getur kannski líka verið
að of mikil barnapössun langt fram á unglingsár
ali á ábyrgðarleysi? Var kannski þegar gengið
skrefi of langt þegar sjálfræðisaldur var hækkaður
í 18 ár í nafni forvarna? Mér er a.m.k. ekki
kunnugt um að sú breyting hafi dregið verulega úr
vímuefnavandanum. Væri það ef til vill betri forvörn
að lækka sjálfræðisaldurinn aftur í
16 ár og skólaskylduna niður í 9 ár og
segja við unglingana: Velferð þín og hamingja er
í eigin höndum, stattu þig og sýndu hvað
þú getur?
17. desember: Descartes
á ensku
Nú er ég búinn að fara yfir næstum
öll próf og skila einkunnum í heimspekiáföngunum
(HSP103, HSP123 og HSP203) sem ég kenni (úrlausnir fáeinna
nemenda sem eru í fjarnámi við Verkmenntaskólann
á Akureyri eru ekki enn komnar til mín með póstinum
en hljóta að skila sér strax eftir helgi). Í
fjölmennasta áfanganum (HSP103) lesa nemendur m.a. Varnarræðu
Sókratesar og Faídón eftir Platon og
Hugleiðingar um frumspeki eftir Descartes. Þessi rit
eru til í ljómandi góðum þýðingum
á íslensku. Þær hafa verið gefnar út
í ritröð sem kallast Lærdómsrit bókmenntafélagsins.
Raunar er allt lesefni í þessum þrem áföngum
á íslensku enda sumir nemendanna að hefja nám
í framhaldsskóla og varla almennilega læsir á
önnur mál.
Á lokaprófi í HSP103 var meðal
annars spurt um glímu Descartes við heimspekilega efahyggju.
Eins og allfrægt er sagði hann eitthvað á þá
leið að jafnvel þótt allar skoðanir sínar
væru rangar og hann væri skipulega blekktur af illum anda
sem villti honum stöðugt sýn þá gæti
hann þó að minnsta kosti verið alveg viss um að
hann sjálfur væri til (enda segir sig sjálft að
það er ekki hægt að blekkja einstakling nema hann
sé til). Descartes orðar þessa niðurstöðu
(sem er fyrsti áfangasigur hans í glímunni við
efahyggjuna) með því að segja að fyrst hann hugsi
hljóti hann að vera til og orðin sem hann hefur um þetta,
ég hugsa þess vegna er ég, eru
líklega frægasta setning sem höfð er eftir honum.
Öllu þessu gerðu (flestir) nemendur skilmerkilega grein
fyrir, sem kom mér svo sem ekki á óvart því
ég er svo heppinn að nemendur mínir eru upp til hópa
bæði áhugasamir um námið og vel gefnir. Hitt
kom mér hins vegar nokkuð á óvart að fleiri
en einn þeirra sem skrifuðu að Descartes hefði sagt
ég hugsa þess vegna er ég, bættu við
innan sviga enskri þýðingu (I think therefore I am)
eins og þeir treystu því ekki alveg að hægt
mundi að gera Descartes almennileg skil á eintómri íslensku.
Varla mun nokkur þó álíta að Descartes
hafi sagt þessi orð á ensku. Hann skrifaði á
frönsku og latínu og kunni trúlega ekki mikla ensku.
Að þessu sinni komu ekki neinar tilvitnanir í Sókrates
og Platon á ensku, en þær hef ég þó
séð í verkefnum nemenda (þótt lesefnið
hafi allt verið á íslensku).
Ég held að þessi tilhneiging til að
troða ensku inn þar sem hún á ekki heima stafi
af einhvers konar vantrausti á íslenskunni. Það
er trúlega svipaðrar náttúru og sá siður
sem margir fræðimenn hafa tamið sér að setja
ensk hugtök innan sviga aftan við íðorð og fræðileg
heiti. Stundum getur verið þörf á þessu þegar
um er að ræða íslensk nýyrði sem hætta
er á að lesendur skilji ekki nema alþjóðlegt
fræðiorð fylgi. En oftast er þetta óþarfi
og óttalega hallærislegt.
10. desember: Enn um
styttingu náms til stúdentsprófs
Nær daglega birtast greinar í Morgunblaðinu þar
sem mótmælt er áformum stjórnvalda um að
stytta nám til stúdentsprófs. Flestar virðast
þær vera frá kennurum við bekkjarskóla,
gömlu menntaskólana sem eru kannski íhaldssömustu
stofnanir fræðslukerfisins. Meðan leikskólar, grunnskólar,
fjölbrautaskólar og háskólar eru á fleygiferð
og laga starfsemi sína að kröfum breyttra tíma
reyna menntaskólarnir að vera samir við sig. Ekki ætla
ég að lasta íhaldssemi þeirra. Hún hefur
haft margvísleg góð áhrif og átt sinn
þátt í að viðhalda kröfuhörku, faglegum
metnaði og háum „standard“. En tímarnir
líða og breytast.
Einu sinni tóku öll börn fullnaðarpróf
12 ára og unglingaskóli (eða gagnfræðaskóli)
var aðeins fyrir suma. Þá voru kröfur til nemenda
í unglingaskólum sjálfsagt meiri í ýmsum
greinum heldur en nú tíðkast í efstu bekkjum
grunnskóla. Þegar unglingaskólar og barnaskólar
runnu saman í sitt skólastig eftir að grunnskólalögin
voru sett 1974 var talað um að verið væri að slaka
á kröfum og í reynd var hluti af verkefnum unglingaskóla
fluttur til framhaldsskóla (iðnskóla og menntaskóla
og síðar fjölbrautaskóla). Þetta var eðlileg
þróun. Meðan minnihluti árgangs lauk landsprófi
eða gagnfræðaprófi var hægt að fara yfir
námsefni sem er nær vonlaust að þræla öllum
í gegnum á þeim tíma sem til umráða
var. Tíundi bekkur í nútímagrunnskóla
getur því ekki samsvarað algerlega landsprófsdeild
eða fjórða bekk í unglingaskóla frá
því fyrir 1974.
Nú tekur stærri og stærri hluti árgangs
stúdentspróf og búast má við að hlutfall
þeirra sem það gera hækki mikið á næstu
árum þegar fleiri nýta sér kosti á að
bæta við stúdentsnámi eftir iðnnám
eða annað starfsnám. Þegar stúdentar verða
orðnir ríflegur meirihluti árgangs getur stúdentsprófið
ekki verið alveg jafngilt því sem það var þegar
aðeins bestu námsmenn fóru svo langt á menntabrautinni.
Það er því eðlileg þróun að
hluti af verkefnum sem sinnt hefur verið á bóknámsbrautum
framhaldsskólanna flytjist til háskóla.
Vandinn sem skólakerfið stendur frammi fyrir
er hvernig á að mennta sífellt breiðari hóp
án þess að draga úr gæðum og minnka
líkur á að þeir sem mestar gáfur hafa virki
þær til fulls. Þessi vandi verður ekki leystur með
því að berja hausnum við steininn og segja að
menntaskólar eigi um aldur og eilífð að vera eins
og þeir hafa alltaf verið.
Mér sýnist að einkum séu tvær
leiðir til að stórfjölga stúdentum án
þess að halda aftur af duglegustu námshestunum og farsælast
sé að fara þær báðar. Önnur leiðin
er að leyfa hverjum nemanda að ráða námshraða
sínum að sem mestu leyti sjálfur. Þetta er þegar
gert í áfangaskólum. Ég held að það
væri til stórra bóta að hafa svipað kerfi
í síðustu bekkjum grunnskóla eins og er í
áfangaskólum og skipuleggja það þannig að
duglegir nemendur eigi þess raunhæfan kost að klára
grunnskólaprófið ári fyrr. Hin leiðin er
að flýta fyrir því að nemendur byrji í
háskóla með því að stytta fyrri skólastig
dálítið.
Fyrirliggjandi tillögur um styttingu námstíma
til stúdentsprófs fela í sér að minnka
framhaldsskólanám stúdenta um sjöunda hluta
eða því sem næst og flytja helming af þessum
sjöunda hluta niður á grunnskólastig og láta
háskólum hinn helminginn eftir. Verði farið að
þessum tillögum og duglegum nemendum jafnframt sköpuð
tækifæri til að flýta grunnskólanámi
þá er það að mínu viti skref í
rétta átt. Stytting námstíma til stúdentsprófs
getur, ef vel tekst til, stuðlað að því að
skólakerfinu takist að mennta sífellt stærri hóp
meira og meira án þess að úr verði hálfkák
sem kemur í veg fyrir að duglegustu nemendurnir beiti sér
af alefli.
4. desember: Refsingar
fyrir kaup á vændi og tukthúslimir í Vesturheimi
Í Fréttablaðinu í dag segir frá því
að í heiminum öllum sitji alls níu milljónir
manna í fangelsi. Flestir eru fangarnir í Bandaríkjunum,
en þar eru um það bil 700 fangar fyrir hverja hundrað
þúsund íbúa. Í Svíþjóð
er þetta hlutfall næstum tífalt lægra, en þar
eru fangar um 75 á hverja hundrað þúsund íbúa
og hér á Íslandi er hlutfall fanga næstum tvöfalt
lægra en í Svíþjóð og tuttugu sinnum
lægra en í Bandaríkjunum.
Dapurlegt er til þess að vita að svo stór
hluti borgaranna skuli dúsa bak við lás og slá
í ríki sem var stofnað til að almúgamenn
gætu um frjálst höfuð strokið og átti
að verða „the land of the free and the home of the brave“
(svo vitnað sé í Stjörnufánakvæði
Francis Scott Key, sem er þjóðsöngur Bandaríkjamanna).
Ég hef svo sem ekki neitt á móti
því að þeir sem ræna menn, meiða, nauðga
eða myrða séu læstir inni og vel má vera að
lögreglan sé duglegri að hafa upp á óbótamönnum
í Bandaríkjunum en annars staðar. En það skýrir
ekki nema að litlu leyti hvað fangar þar eru miklu stærra
hlutfall af fólksfjölda en í öðrum löndum.
Mikilvægasti hluti skýringarinnar er að í Bandaríkjunum
eru dómar harðari en víðast hvar annars staðar
og menn látnir dúsa inni fyrir minni sakir. Stór
hluti bandarískra fanga situr inni fyrir verk sem er vafamál
hvort beri yfirleitt að álíta glæpsamleg eins
og að taka þátt í fjárhættuspili,
hafa óholla neysluvöru (oftast hass) í fórum
sínum eða taka þátt í vændi, annað
hvort sem kaupandi eða seljandi.
Við hér á landi höfum, eins og
fleiri Evrópuþjóðir, hermt margt eftir Bandaríkjamönnum.
Sumt af því gott. En sumt slæmt. Á undanförnum
árum hefur umræða um lög og rétt, glæpi
og refsingar, í vaxandi mæli dregið dám af því
sem gerist vestan hafs. Fyrir nokkrum árum voru refsingar fyrir
innflutning á fíkniefnum t.d. hertar þannig að
fleirum en mér þykir nóg um. (Sjá
rabb sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins sumarið
2001.) Á undaförnum árum hefur líka oftar
en einu sinni komið upp umræða um að dæma menn
til fangelsisvistar fyrir kaup á kynlífsþjónustu.
Í fréttum Ríkisútvarpsins
klukkan 18 í dag var t.d. sagt frá vangaveltum Alþingismanna
um að gera kaup á vændi refsiverð. Ef til vill er
rétt að skoða þessa umræðu í samhengi
við aðrar tilraunir sem hér hafa verið gerðar á
seinni árum til að herma eftir refsigleði Bandaríkjamanna.
Sú hugmynd að nota refsingar til að koma
í veg fyrir kaup á kynlífsþjónustu á
sér samsvörun í löggjöf um fleiri efni, t.d.
um eiturlyf og fjárhættuspil. Í öllum þessum
málaflokkum hafa Bandaríkjamenn gegnið manna lengst
í tilraunum til að draga úr óhamingju eða
félagslegum vandamálum með því að beita
refsingum til að stjórna hegðun fólks, jafnvel þótt
almennum borgurum standi engin ógn af þeirri hegðun sem
um ræðir nema þeir sjálfir séu svo óforsjálir
að kjósa að taka þátt í henni. Árangurinn
er vægast sagt misgóður. Af því litla sem
ég hef lesið um efnið finnst mér raunar trúlegt
að harðir dómar fyrir vændi í Vesturheimi
auki fremur en minnki félagsleg vandamál, þjáningar
og eymd.
Fjölmiðlaumræða hér á
landi bendir kannski til að þeir sem krefjast refsinga fyrir
kaup á kynlífsþjónustu líti fremur á
Svíþjóð sem fyrirmynd heldur en Bandaríkin.
Í frumvarpi sem þingmenn allra flokka nema Sjálfstæðisflokks
lögðu fyrir Alþingi fyrir nokkru síðan (38.
þingskjal á 130. löggjafarþingi 2003-2004) var
þó stungið upp á miklu harðari refsingum fyrir
kaup á kynlífsþjónustu en gert er í
sænskum lögum um sama efni, eða allt að tveggja ára
fangelsi.
Ættu íslenskir þingmenn ekki að
hugsa sig a.m.k. tvisvar um áður en þeir halda lengra
á þeirri braut sem löggjafinn í Bandaríkjunum
hefur gengið með þeim dapurlega árangri að stærra
hlutfall þjóðarinnar situr í fangelsi en í
nokkru landi öðru?
Nú munu sjálfsagt einhverjir andmæla
þessu frjálslyndi mínu með því að
segja að samfélagið verði að fordæma athæfi
á borð við kaup á kynlífsþjónustu,
sem veldur eymd og óhamingju, og slík fordæming komist
best til skila með því að banna athæfið
og gera það refsivert. Ég get tekið undir að
æskilegt sé að stofnanir jafnt sem einstaklingar taki
siðferði alvarlega og forðist að leggja neinu því
lið sem rænir annað fólk hamingjunni. (Af þessum
sökum finnst mér t.d. til háborinnar skammar að
Háskóli Íslands skuli reka spilavíti.) En
refsingar eru beggja handa járn og geta gert illt verra. Við
þessu er því að bæta að eigi lögin
að senda skilaboð, flytja boðskap og ala menn upp með
því að banna allt sem er slæmt, þá
fylgir óhjákvæmilega annar og verri boðskapur
með. Hann er á þá leið að allt sem er
leyft sé í lagi. |