Atli
Harðarson
Af vefnum - febrúar og mars 2006
29.
mars: Skattalækkun eða skattahækkun?
Merkileg er þessi umræða um skattamál sem meðal
annars fer fram í aðsendum greinum í Morgunblaðinu.
Þar hefur því aftur og aftur verið haldið fram
að skattalækkanir undanfarið séu í raun skattahækkanir.
Ég vissi fyrst ekki hvað ég ætti að halda
um þetta. Svo ég fór að skoða og reikna hvernig
menn fá það út að skattur hafi hækkað.
Til að fá þessu útkomu eru að mér virðist
aðallega notaðar tvær aðferðir. Önnur er að
miða við nógu langt tímabil og vissulega hafa skattar
hækkað frá því staðgreiðslukerfið
var tekið upp árið 1988, en þá var staðgreiðsluhlutfallið
35,2%. Hin aðferðin er að uppfæra sumar tölur sem
reiknað er með miðað við vísitölu launa.
Undanfarin ár hefur hún hækkað meira en vísitala
neyslukostnaðar. Þetta virkar þannig að látið
er heita að sá sem er á sama stað í röðinni
(t.d. í miðjunni þannig að helmingur landsmanna hafi
hærri tekjur en hann og helmingur lægri) nú og fyrir
svo og svo mörgum árum hafi í raun sömu tekjur
en borgi samt hærri skatt. Þetta er blekking að því
leyti að sá sem er á miðjum tekjuskalanum núna
hefur hærri tekjur en sá sem var á miðjum skalanum
fyrir nokkrum árum síðan vegna þess að meðalkaupmáttur
hefur aukist. Þessar tvær aðferðir eru skólabókardæmi
um hvernig hægt er að blekkja með útreikningum og
talnakúnstum. Það er ljótur leikur.
Ég skoðaði vefi Ríkisskattstjóra
og Hagstofunnar og sótti þar þær upplýsingar
sem þarf til að reikna hvernig skattbyrði hefur breyst frá
árinu 2002 til 2005 eða á því tímabili
sem um er að ræða, þ.e. síðan ríkisstjórnarflokkarnir
kunngerðu að þeir ætluðu að lækka tekjuskatt.
Ég umreiknaði tölur fyrir 2002 í gengi ársins
2005 með því að nota vísitölur neysluverðs
frá miðju ári 2002 og miðju ári 2005. Þegar
ég tala um að maður hafi haft t.d. 2 milljónir í
tekjur árið 2002 meina ég því að hann
hafi haft tekjur sem dugðu til að kaupa jafnmikið af neysluvörum
og hægt var að fá fyrir 2 milljónir á miðju
árinu 2005. Sama gildir um skattana- þegar ég segi
að hann hafi borgað 433 þúsund í skatta árið
2002 meina ég þá upphæð sem dugar til að
kaupa jafnmikið af vörum og hægt var að fá fyrir
433 þúsund krónur árið 2005.
Útkomurnar úr þessum reikningi eru
í stuttu máli að sá sem hafði t.d. 2 milljónir
í árstekjur borgaði 177 þúsund í
tekjuskatt árið 2002 en 155 þúsund árið
2005. Þetta er lækkun um 12%. Staðgreiðslan í
heild lækkaði ekki eins mikið. Hún fór úr
433 þúsund krónum í 415 þúsund
krónur eða niður um 4%. Þetta er vegna þess
að hækkun útsvars vegur á móti lækkun
tekjuskatts. Lækkunin á sköttunum er heldur meiri hjá
þeim sem hafa lágar tekjur en þeim sem hafa háar
tekjur. Fyrir þá sem eru undir þeim mörkum að
greiða hátekjuskatt gildir nokkurn veginn að sá
sem hefur í tekjur:
- 1 milljón
borgaði 47 þús. í skatt 2002 en 37 þús.
2005 (lækkun um 21%);
- 2 milljónir
borgaði 433 þús. í skatt 2002 en 415 þús.
2005 (lækkun um 4%);
- 3 milljónir
borgaði 818 þús. í skatt 2002 en 792 þús.
2005 (lækkun um 3%);
- 4 milljónir
borgaði 1.203 þús. í skatt 2002 en 1.169 þús.
2005 (lækkun um 3%);
Forsendur þessara
útreikninga eru að neysluverðsvísitala á
miðju ári 2002 hafi verið 222,90 stig og á miðju
ári 2005 hafi hún verið 241,55 stig. Skatthlutföll
á árinu 2002 hafi verið 25,75% tekjuskattur og 12,79%
útsvar en á árinu 2005 hafi þau verið 24,75%
tekjuskattur og 12,98% útsvar. Persónuafsláttur árið
2002 var 312.024 kr. sem uppreiknað á verðlag ársins
2005 (m.v. breytingar á vísitölu neysluverðs) jafngildir
338.131 kr. Persónuafsláttur árið 2005 var 339.846
kr.
25. mars 2006:
Um sannleikann
Nú á vormisseri 2006 tek ég eitt námskeið
í framhaldsnámi í menntunarfræðum við
Háskóla Íslands. Það heitir Skólaþróun
og sjálfsmat. Kennari er Hafdís Ingvarsdóttir. Mér
finnst hún kenna þetta vel og hafa gott lag á að
fjalla um erfiðar spurningar um skólamál og menntapólitík.
Lesefnið
sem Hafdís setur nemendum sínum fyrir að læra
er úr ýmsum áttum. En það þarf ekki
að blaða lengi í því til að sjá
að heimspekilegir tískustraumar hafa áhrif í
menntunarfræðum ekki síður en öðrum greinum
félagsvísinda. Mér finnst svolítil synd hvernig
heimspeki er eins og hafin á stall í þessum fræðum
og klisjur um kenningar heimspekinga þuldar gagnrýnislaust
og látið með þá eins og einhvers konar spámenn.
Ég hélt að heimspeki snerist um að þora að
efast og hugsa sjálfstætt. Sá sem þarf leiðtoga,
spámann eða gúru getur ekki verið heimspekingur.
Richard Rorty er einn þeirra heimspekinga sem
hafa lent í að verða átrúnaðargoð
félagsvísindamanna. Þetta er svolítið kaldhæðnislegt
því í sinni frægustu bók, Philosophy
and the Mirror of Nature, sem Rorty skrifaði fyrir 27 árum
sagði hann mönnum að hætta að snobba fyrir heimspekingum
eða láta þá segja sér fyrir verkum. Þessi
bók var talsvert umtöluð þegar ég var í
heimspeki við Háskóla Íslands um 1980. Ég
las hana þá til að tolla í tískunni en
pragmatisminn sem Rorty boðaði höfðaði ekki til mín
þá og gerir það ekki heldur nú.
Aðalkenning pragmatismans, sem Rorty reynir að
rökstyðja í Philosophy and the Mirror of Nature
og er nú orðin tískustefna hjá mönnum sem
eru nógu litlir heimspekingar til að þurfa á tísku
að halda, er að sannleiksgildi fullyrðinga, kenninga eða
skoðana velti á nytsemi þeirra en ekki á því
hvort þær samsvara veruleikanum. Andstæða þessarar
kenningar er samsvörunarkenning um sannleikann sem segir að kenning,
skoðun eða fullyrðing sé sönn ef og aðeins
ef hún samsvarar veruleikanum, þ.e. segir að hlutirnir
séu eins og þeir eru í raun og veru.
Pragmatistar segja að menn geti ekkert um það
vitað hvort kenningar þeirra eru eftirmyndir af raunveruleikanum
og það sé tómt mál um að tala að
menn flokki kenningar í sannar og ósannar eftir því
hvort þær gefa rétta mynd af því hvernig
heimurinn er. Samkvæmt þeim getum við í besta falli
vitað hvort kenningar virka vel eða illa, hvort þær
hjálpa okkur að ná tökum á tilverunni.
Það segir sig auðvitað sjálft
að við samþykkjum kenningar oft vegna þess að
þær virka, koma að gagni. Rafmagnsverkfræðingar
samþykkja til dæmis kenningu Maxwells um samband raf- og segulkrafta
vegna þess að hún virkar. Það er hægt
að nota hana til að smíða mótor sem snýst
í alvöru og útvarpssendi sem flytur raunveruleg boð.
En hvers vegna skyldi kenningin virka? Andstæðingar pragmatista
segja að trúlegast sé það sé vegna
þess að raunveruleikinn sem um er fjallað sé að
minnsta kosti nokkurn veginn eins og kenningin segir að hann sé.
Rorty segir að kenning sé sönn vegna
þess að hún virkar (en hefur enga skýringu á
hvers vegna hún virkar). Þeir sem halda fram samsvörunarkenningunni
um sannleika segja hins vegar að kenningin virki vegna þess
að hún er sönn (en vefst tunga um tönn þegar
þeir eru spurðir hvernig þeir geti vitað að hún
sé sönn með öðru móti en því
að kanna hvort hún er nýtileg). Talsmenn beggja kenninganna
standa frammi fyrir spurningum sem þeir eiga engin góð
svör við en vandi pragmatistanna er þó verri því
að á þeirra eigin mælikvarða er samsvörunarkenningin
rétt, því hún virkar. Það svínvirkar
að trúa því að þekking okkar gefi rétta
mynd af því hvernig veruleikinn er.
Ég talaði annars um daginn við mann sem
kom á fund í Rótarýklúbbi Akraness
og hefur verið að hjálpa fólki í Afríku
að grafa brunna. Hann útskýrði að þorpsbúar
græfu brunnana að mestu leyti sjálfir og það
væri ekki svo mikið mál. Peningarnir sem safnað væri
á Íslandi og í öðrum ríkum löndum
færu í að kaupa sement, rör og dælur. Ég
spurði hann þá hvers vegna þetta fólk væri
ekki löngu búið að grafa brunna fyrst það
væri svona lítið mál. (Það ætti
kannski ekki fyrir dælu en gæti þá í staðin
notað snæri og fötu.) Svarið var að það
gæti þetta en gæfist upp á að gera það
því það hefði enga jarðfræðiþekkingu
til að finna út hvar væri helst vit í að grafa.
Það vissi ekki hvernig jarðlög liggja og hvar væri
vatn að finna. Ef þetta fólk hefur einhverjar hugmyndir
um hvað er ofan í jörðinni þá virka þær
ekki (a.m.k. ekki til að finna vatn). Hugmyndir jarðfræðinga
frá Íslandi virka hins vegar og á mælikvarða
Rortys eru þær þá sannar. En hvers vegna skyldu
þær virka? Hlýtur það ekki að vera vegna
þess að jarðlögin eru að minnsta kosti nokkurn
vegin eins og jarðfræðingarnir halda. Er samsvörunarkenningin
(sem pragmatistar hafna) ekki eina sennilega skýringin á
því að sannindi eru nytsamleg?
Pragmatisminn er ásamt extistensíalisma
og því afbrigði af marxisma sem kallast Frankfurt skólinn
aðaluppistaðan í heimspeki póstmódernista.
Rorty er stundum flokkaður sem póstmódernisti ásamt
þeim Fransmönnum: Foucault, Derrida og Lyotard. Hvað sem
þessari flokkun líður eiga þessir menn a.m.k. þrennt
sameiginlegt. Þeim er afar illa við samsvörunarkenningu
um sannleikann, þeir hafa talsverð áhrif innan félagsvísinda
og þeir leggja áherslu á að þekking sé
eitthvað sem menn skapa í félagi með því
að nota tungumál: Þeir álíta að mynd
okkar af heiminum sé sköpuð með því að
tala og skrifa og þessi mynd móti líf okkar, við
sjáum ekki út fyrir hana og við getum ekki borið
hana saman við neinn veruleika sem er til óháð málinu
(eða „orðræðunni“ svo ég sletti vinsælu
orðskrípi úr fræðunum).
Þessi hugmynd um manngerða þekkingu
er kannski ekkert svo ósennileg ef við hugsum um þekkingu
á sviðum eins og hagfræði, fjölmiðlafræði
eða listfræði, þ.e.a.s þekkingu á manngerðum
veruleika sem er mótaður af þessari sömu þekkingu.
En vitneskja músarinnar um hvar er hola til að skjótast
í þegar kisa birtist eða vitneskja ómálga
barns um nærveru eða fjarveru mömmu sinnar er varla nein
félagsleg smíð og varla sköpuð með máli
og textagerð. Einhvern veginn finnst mér eins og grunnur allrar
þekkingar sé vitneskja af þessu tagi sem málleysingjar
hafa ekki síður en þeir sem kunna að tala og get
því varla tekið alvarlega kenningar um að öll
þekking sé búin til með því að
tala og skrifa.
Við teljum okkur vita margt (og sumt af því
er vonandi raunveruleg þekking þótt vafalaust sé
margt af því líka blekking). Við vitum til dæmis
að það er óhollt að reykja sígarettur
og teljum að sá sem segir að tóbak sé eitur,
segi satt. Hvers vegna skyldi þetta vera satt? Sanntrúaður
pragmatisti segir að það sé vegna þess að
það kemur sér vel að trúa þessu. Sumir
póstmódernistar mundu segja að þetta sé
satt vegna þess hvernig menn tala um tóbak, hvernig orðræða
um hollustuhætti hefur þróast. En þeir sem trúa
samsvörunarkenningunni segja að þetta sé satt vegna
þess að í raun og veru verða reykingamenn oftar lasnir
og lifa að jafnaði skemur en þeir sem ekki reykja. Ég
held að allir sem ekki hafa fengið þess lengri skólagöngu
í fimbulfambi hallist á sveif með samsvörunarkenningunni
og álíti að fullyrðingar um óhollustu tóbaks
séu sannar vegna þess hvernig veruleikinn er en ekki vegna
þess hvernig fólk talar eða hverju er hentugast að
trúa. Það þarf nefnilega talsverða skólun,
tamningu og félagsmótun til að verða handgenginn
mjög flóknum og viðamiklum lokleysum ekkert síður
en til að læra flókin fræði á borð
við jöfnur Maxwells.
En hvað um það. Þótt pragmatistar
og póstmódernistar hafi skrýtna hugmynd um sannleikann
sem stingur í stúf við það sem flestum þykir
augljóst þá eru rit þeirra í tísku
í sumum greinum félagsvísinda. Hvers vegna ætli
þau séu í tísku? Kannski er ástæðan
fyrir því að þessar heimspekikenningar eru svona
vinsælar að einhverju leyti að það er erfitt og
seinlegt að komast að sannleikanum. Fræði eru torf.
Flestar leiðir sem menn velja reynast blindgötur og flestar tilgátur
reynast rangar. Þetta er ergilegt og freistandi að bregðast
við eins og Pílatus sem spurði „Hvað er sannleikur?“
(Jóh. 18:38). Ef manni tekst ekki að finna nein sannindi getur
maður látist gáfaður með því að
segja eitthvað óskiljanlegt um sannleikann svona almennt og
yfirleitt, og það sem pragmatistar segja um sannleikann þarf
helst að vera nokkurn veginn óskiljanlegt því
ef menn skilja það sjá þeir um leið að
það er óttaleg þvæla.
Um þessar mundir er tíðarandinn heldur fráhverfur
öllu sem er seinlegt og erfitt. Menn vilja heldur að allt sé
fljótlegt og auðvelt og trúa því auk þess
að þekking sé mikilvægari en allt annað og
það verði því að vera þokkalega greið
leið að henni. Þess vegna eru þeir tilbúnir
að kyngja góðum skammti af þvælu frekar en
að fallast á að það sé oftast nær
seinlegt og erfitt að komast að sannleikanum og tilraunir til
að afla þekkingar mistakist oftar en ekki.
Það er annars merkilegt að þeir
sem tala mest um að menn skapi (konstrúeri) sannleika með
félagslegri málnotkun segja ósköp lítið
um aðra sköpun sem ekki er síður umhugsunarefni því
málæðið í mannfólkinu framleiðir
ekki bara þekkingu heldur líka blekkingu og það
er hægt að segja ósatt á miklu fleiri vegu heldur
en satt. Það er a.m.k. miklu trúlegri saga að málæði
geti eitt og sér skapað blekkingu heldur en að það
dugi til að framleiða þekkingu.
18. mars 2006:
Eru „nútímalegir“ jafnaðarmenn kommar inn
við beinið?
Það
kemur svo sem ekki á óvart að Vinstri grænir séu
á móti því að bændur og aðrir
landeigendur geti átt uppsprettulind, læk eða foss. Þeir
eru flestir lítt hrifnir af eignarrétti, markaðsbúskap
og svoleiðis frjálshyggju. Hins vegar kemur það á
óvart hvernig þingflokkur Samfylkingarinnar hamast gegn vatnalagafrumvarpi
sem iðnaðarráðherra hefur lagt fyrir Alþingi.
Aðalatriðið sem tekist er á um er skilgreining á
eignarrétti svo ljóst sé hver á hvað.
Löggjöf sem tryggir eignarrétt er ein mikilvægasta
forsenda þess að náttúrleg gæði verði
að auðlind. Eignarréttur á landgæðum (hvort
sem þau eru veiði, beit, dúntekja, ræktarland,
jarðhiti eða neysluhæft vatn) tryggir því ekki
aðeins að einhver sjái sér hag í að vernda
þau og fara vel með þau heldur eru þau ein af forsendunum
fyrir skaplegu efnahangsástandi og almennri velmegun.
Heldur
er sorglegt til þess að vita að stjórnmálaflokkur
eins og Samfylkingin, sem stundum kemur fram eins og frjálslyndur
flokkur sem vill að landsmenn njóti þess í senn
að búa við markaðshagkerfi (og þar með þokkaleg
kjör) og gott almannatrygginga- og velferðarkerfi (og þar
með sæmilegt afkomuöryggi) skuli ekki leggjast á
sveif með þeim sem vilja tryggja eignarrétt og skilgreina
hann þannig að verðmæti komi að sem mestu gagni.
Hugmyndafræðileg
andstaða gegn vatnalögunum virðist upprunnin hjá Vinstri
grænum og forystu BSRB. Á síðasta ári dreifði
BSRB veggmyndum og áróðri fyrir „þjóðnýtingu“
vatns. (Set orðið í gæsalappir því reynslan
af álíka úrræðum á lítið
skylt við nýtingu, er eiginlega fremur ríkisvædd
eyðilegging.) Á áróðursplöggum BSRB
segir meðal annars „Líta ber á vatn sem félagsleg,
menningarleg og vistfræðileg gæði sem ekki má
fara með eins og hverja aðra verslunarvöru.“
Ástæða
þess að ekki má versla með vatn kvað vera sú
að „vatn er takmörkuð auðlind og almannagæði
sem er undirstaða alls lífs og heilbrigðis.“ Um það
er tæplega deilt að vatn er nauðsynlegt. Það er
matur líka. Menn eru að vísu talsvert lengur að
deyja úr matarleysi en vatnsleysi en óumdeilt er þó
að sá sem ekki fær neinn mat deyr. Rökin fyrir þjóðnýtingu
vatns eru því engu betri en sams konar rök fyrir því
að þjóðnýta akra, bústofn, bakarí
og mjólkurbúðir. Slík hagstjórn er sem
kunnugt er langhelsta orsök hungursneyðar á seinni árum.
Þjóðnýting á framleiðslu, dreifingu
eða sölu matvæla er öruggasta leiðin til að
koma í veg fyrir að fólk fái að borða.
En hvað með þjóðnýtingu á vatni.
Hér
á landi er vatnsskortur fremur ólíklegur. Það
er slík ofgnótt af vatni á Íslandi að
svolítil sóun og dálítil „þjóðnýting“
gerir trúlega fremur lítinn skaða. Algert bann við
að selja drykkjarvatn (t.d. með því að setja
mæla á inntak og láta húseigendur greiða
fyrir hvern lítra) getur þó sums staðar komið
í veg fyrir að allir fái nóg vatn. Tökum
sem dæmi stað eins og Akranes þar sem að vísu
er miklu meira en nóg vatn til að allir getir svalað þorsta
sínum og farið í bað en samt ekki meira en svo að
ef skrúfað er frá mjög mörgum krönum
verður bunan úr sumum harla mjó. Það er ekkert
fjarri lagi að fyrirtæki sem nýtir gilda vatnslögn
til að láta renna af fullum krafti geti haft þær
afleiðingar að á sumum heimilum verði lítill
kraftur á sturtunum og seinlegt að fara í bað.
Auðveldasta
og skilvirkasta ráðið gegn gegndarlausri sóun sem
kemur í veg fyrir að allir fái nóg er líklega
að láta þann sem á kranann borga fyrir vatnið
sem rennur úr honum. Sé vatn af skornum skammti og sé
bannað að selja það þá er eina leiðin
til að draga úr sóun að setja bönn, eins og
bann við bílaþvotti, vökvun á görðum
eða notkun á kraftmiklum vatnsdælum í fyrirtækjum.
Framhaldið er þekkt og sporin hræða. Svona hagstjórn
fer með allt til niður til heljar og við vitum hvernig þar
er búið: „Éljúðnir heitir salur hennar,
Hungur diskur hennar, Sultur knífur hennar, Ganglati þrællinn,
Ganglöt ambátt, Fallandaforað þreskuldur hennar
er inn gengur, Kör sæng.“ (Gylfaginning 34. kafli.)
11. mars 2006:
Rökin með styttingu (Birtist
líka í Lesbók Morgunblaðsins)
Undanfarið hafa allmargir mótmælt áformum stjórnvalda
um styttingu á námstíma til stúdentsprófs.
Tvennt er einkum fundið styttingunni til foráttu. Annað
er að hún feli í sér „skerðingu“
á námi. Hitt er ekki beinlínis andmæli gegn
því að stytta námið, heldur gegn stefnu sem
var tekin með aðalnámskránni frá 1999 og
er fram haldið í plöggum frá menntamálaráðuneytinu
þar sem lýst er námsskipan á bóknámsbrautum
eftir styttingu. Þessi stefna felur í sér að valfrelsi
nemenda er miklu meira en var fyrir 1999. Þeir sem andæfa
halda því fram að þetta leiði til þess
að nemendur læri minna í lykilgreinum eins og stærðfræði
og íslensku en þeir gerðu á árum áður.
Með námskránni frá 1999 fækkaði
einingum í stærðfræði og íslensku í
brautarkjarna bóknámsbrauta. Stærðfræðin
fór t.d. úr 15 í 6 einingar á félagsfræðibraut
og úr 21 í 15 á náttúrufræðibraut.
Íslenskan er nú 15 einingar á öllum brautum
en var áður ýmist 17 eða 20. Á móti
minna skyldunámi kom að nemendur gátu valið að
taka þessar greinar sem hluta af kjörsviði. Um leið
og skyldunámið var minnkað var þannig gefinn kostur
á að læra mun meira í þessum greinum en
áður var hægt.
Við skólann þar sem ég starfa
hafa verið tekin saman gögn um hvað útskrifaðir
stúdentar hafa lokið mörgum einingum í stærðfræði
og í ljós kom að á raungreinabrautum var meðaltalið
23 einingar fyrir breytingu á námskrá og er 23 enn
þann dag í dag. Nemendur sem búa sig undir háskólanám
þar sem þörf er á að nota stærðfræði
læra semsagt jafnmikið í henni nú og áður.
Einnig nýtir stór hluti nemenda við skólann hluta
af kjörsviði til að bæta við áföngum
í íslensku. Ég veit ekki hvort þetta er svona
við aðra skóla. Meðan ekki liggja fyrir gögn um
það þykir mér hæpið að fullyrða
að aukið valfrelsi nemenda leiði til lakari menntunar í
undirstöðugreinum.
Hin aðfinnslan, að styttingin feli í
sér skerðingu á námi, held ég að sé
hreinn og klár misskilningur. Ef stúdentar verða búnir
með 1 ár í háskóla á sama aldri
og þeir eru nú að ljúka stúdentsprófi
verður það sjálfsagt til þess að þeir
kunni að meðaltali dálítið minna þegar
þeir setja á sig stúdentshúfu. En ekkert bendir
til að þetta valdi því að 19 ára námsmenn
verði verr að sér og ekki heldur að þeir tvítugu
verði minna menntaðir. Ef eitthvað er ætti menntunin
að verða meiri ef nemendur eru búnir með 3 ára
framhaldsskóla og 1 ár af háskóla um tvítugt
heldur en nú þegar þeir eru búnir með 4
ár í framhaldsskóla en ekkert háskólanám
á þeim aldri.
Í umræðum um styttinguna er stundum
látið eins og til standi að klippa fjórðung
af bóknámsbrautum. En þegar fyrirhuguð lenging
skólaársins er tekin með í reikninginn kemur
í ljós að tillögur um styttingu námstíma
fela í sér að framhaldsskólanám stúdenta
minnki um sjöunda hluta, eða því sem næst.
Rúman helming af þessum sjöunda hluta á að
flytja niður í grunnskóla, enda er rúm fyrir
meira efni þar því kennslustundum í grunnskólum
hefur fjölgað talsvert á undanförnum árum.
Það er því af og frá að til standi að
minnka námsefni til stúdentsprófs um fjórðung.
Ætli fjórtándi hluti sé ekki nær lagi.
Háværustu rökin gegn styttingunni
eru ekki mjög burðug. Hins vegar þykja mér rökin
sem mæla með henni talsvert veigamikil. Hér ætla
ég að segja lítillega frá 3 ástæðum
til að fagna framkomnum hugmyndum um 3 ára bóknámsbrautir.
Fyrst vil ég nefna þau rök að
eins og stúdentsbrautir eru nú skilgreindar er duglegri
hluti nemenda búinn með talsvert meira en 3/4 af þeim
eftir 3 ár og fjórða árið fer að allt
of miklu leyti í gauf eða vinnu með skóla. Stíf
keyrsla í 3 ár er þessum nemendum trúlega hollari
en að mævængja í framhaldsskóla heilt ár
í viðbót.
Í öðru lagi nefni ég að menntastefna
fyrir nútímasamfélag ætti að greiða
fyrir aukinni menntun á háskólastigi. Ég veit
ekki hvað ræður mestu um hvenær nemendur hætta
í háskóla en ég þykist vita að því
eldri sem þeir eru þegar þeir byrja í framhaldsnámi
því meiri líkur séu á að þeir
hverfi úr skóla án þess að ljúka
því. Sé þessi grunur minn réttur mun
það eitt að útskrifa stúdenta ári fyrr
valda því að fleiri ljúki masters- og doktorsgráðum.
Þriðju rökin eru að stytting stúdentsnáms
mun að öllum líkindum greiða fyrir því
að fleiri gangi menntaveginn. Til að skilja þessi rök
þurfum við að átta okkur á hvers vegna skólakerfinu
er skipt í skólastig: Grunnskóla, framhaldsskóla
og háskóla.
Hugsum okkur hóp 6 ára krakka sem hefja
nám í sama skóla. Af þeim verður kannski
einn læknir, einn rafvirki og einn kennari. Öll þessi
börn geta verið saman í bekk nokkur ár. En þar
kemur að leiðir skilja. Sá sem ætlar að verða
rafvirki fer skóla þar sem er safnað saman úr
mörgum grunnskólum, því í hverjum grunnskóla
eru verðandi rafvirkjar svo fáir að það yrði
dýrt að halda uppi kennslu fyrir þá eina. Skil
milli grunn- og framhaldsskóla verða þegar leiðir
jafnaldra greinast vegna ólíkrar sérhæfingar.
(Ef aðeins væri einn grunnskóli í landinu þá
þyrfti ekki að aðgreina grunn- og framhaldsskólastig.
Allir verðandi rafvirkjar væru hvort sem er á sama stað
allan tímann.)
Fjögurra ára stúdentsnám mótaðist
þegar aðeins 1 eða 2 skólar í landinu brautskráðu
stúdenta. Þá voru nemendur sem ætluðu í
háskóla saman í örfáum bekkjum og þorri
þeirra á leið í akademískt nám.
Nú er stór hluti þeirra á leið í
háskólanám í greinum sem þá voru
kenndar að öllu leyti á framhaldsskólastigi. Hópurinn
sem tekur stúdentspróf nú er miklu sundurleitari
en hann var þegar sú hefð mótaðist að
stúdentsnám tæki 4 ár.
Á næstu árum verður stúdentahópurinn
vonandi enn sundurleitari, því það hlýtur
að vera keppikefli að stærri hluti hvers árgangs
fari í háskóla. Og rétt eins og háskólar
nútímans eru margvíslegri en háskólar
voru, þegar 68 kynslóðin var ekki orðin alveg eins
íhaldssöm og hún er í dag, verða háskólar
framtíðarinnar væntanlega enn sundurleitari en háskólar
nú eru.
Andstaða gegn áformum um styttingu náms
til stúdentsprófs er mest í bekkjaskólum sem
mótuðust meðan stúdentsnám var enn á
svo fáum stöðum að skil milli framhaldsskóla
og háskóla skiptu minna máli en nú. Mér
sýnist að þeir sem andmæla styttingunni hvað
ákafast vilji halda til streitu að sérhæfa stúdentsefni
þannig að þau séu sérstaklega búin
undir nám í nokkrum háakademískum háskóladeildum.
Sá undirbúningur hentar aðeins litlum hluta af þeim
sem útskrifast með stúdentspróf og það
hlutfall fer lækkandi jafnframt því sem stúdentum
fjölgar. Hann á því einfaldlega að flytjast
úr framhaldsskólum í umræddar háskóladeildir.
Þetta hefur nágrannaþjóðum okkar skilist
og þetta ættu íslenskir skólamenn líka
að geta skilið.
Þessi þriðju rök fyrir því
að stytta námið má draga saman á þá
leið að stúdentsefni mynda margbreytilegri hóp nú
en þegar fjögurra ára stúdentsnám mótaðist
og því sundurleitari sem nemendur eru því fyrr
skilja leiðir þeirra í náminu.
Sá tími er löngu liðinn að
allir verðandi háskólaborgarar séu saman í
1 eða 2 menntaskólum. Þeir sem vilja halda í námsskipan
frá þeim tíma og sjá eftir liðinni „gullöld“
eru í raun að biðja um að menntamenn verði, eins
og þá, aðeins lítill hluti af hverjum árgangi.
4. mars: Enn
um miðstýringu í menntamálum
Í bókinni Market Education - The Unknown History
eftir Andrew J. Coulson (New Brunswick og London: Transaction Publishers)
sem út kom árið 1999 er saga skóla og alþýðufræðslu
á Vesturlöndum sögð frá öðru sjónarhorni
en venjulegast er. Coulson ber saman ríkisrekin skólakerfi
og einkaskóla og rekur sögu miðstýringar í
menntamálum. Það er mikill fróðleikur í
þessari bók og meðal annars er (á bls. 214 o.
áf.) sagt frá rannsóknum sem benda til þess
að ríkisreknum skólum vegni best þegar einstakir
skólar hafa mikið sjálfstæði og eru fremur
lítt háðir sérfræðingaveldi og pólitískum
afskiptum af kennsluháttum og innra starfi.
Síðan Coulson ritaði Market Education
hafa komið fram fleiri gögn sem renna stoðum undir þetta,
m.a. hefur greining á niðurstöðum Pisa-rannsóknanna
á hæfni nemenda í ýmsum löndum í
lestri, reikningi og raungreinum sýnt að í löndunum
þar sem nemendur ná bestum árangri njóta skólar
sjálfstæðis og þar er kennurum treyst. Í
löndunum þar sem árangur er lakur er skrifræði,
ítarlegar námskrár og fyrirmæli að ofan
sem segja skólum og kennurum í smáatriðum hvernig
á að gera hlutina. (Sjá
pistil hér frá 8. október.)
Mér varð hugsað til þessa þegar
ég las Change Forces with a Vengence, sem er nýjasta
bók Michaels Fullan, en hann er einn áhrifamesti menntunarfræðingur
samtímans og yfirmaður menntarannsóknastofnunar háskólans
í Toronto í Kanada. Í þessari bók talar
Fullan um nauðsyn róttækra og djúpstæðra
breytinga á öllu menntakerfinu. Gamla byltingarþráhyggjan
er þarna og kjarni hennar hefur ekkert breyst þótt
hún sé komin í nýjan búning. Því
er haldið fram að til þessa hafi þróun menntakerfisins
ekki verið stjórnað í krafti þekkingar en
nú loksins sé hægt að breyta og bylta og skapa
fagra nýja veröld í skólakerfum heilla landa.
Þetta er sama vonlausa miðstýringaráráttan
og ég sagði frá 26. febrúar.
Framfarir í rekstri fyrirtækja og stofnana
(hvort sem um er að ræða skóla eða eitthvað
annað) gerast sjaldan þannig að fræðimenn taki
ákvarðanir fyrir heil stór kerfi eins og menntakerfi
og þeim sé svo hrundið í framkvæmd með
pólitísku valdi. Framfarirnar verða miklu oftar þannig
að fjöldi ólíkra stofnana og einstaklinga gera
tilraunir, prófa sig áfram og einn og einn hittir á
góða lausn sem hinir herma svo eftir. Ef skólar fá
að móta eigin stefnu og starfsmenn þeirra að leita
leiða og prófa eigin hugmyndir og nemendur og foreldrar fá
að velja skóla þá verða framfarir í
menntakerfinu drifnar áfram á sama hátt og framfarir
á öðrum sviðum atvinnulífs.
Menntmálaráðuneytið hér
hefur undanfarin ár keppst við að setja skólum námskrár
með fáránlega smásmugulegum fyrirmælum
um innihald kennslu og kennsluaðferðir. (Þetta hefur e.t.v.
ekki valdið eins miklum skaða og til var stofnað því
flestir kennarar fara ekki nema svona mátulega mikið eftir
fyrirmælum úr námskrám ráðuneytisins.)
Svona reglugerðafargan (námskrár eru reglugerðir)
hefur ekkert betri áhrif í skólum en á öðrum
sviðum. Ætli yfirvöld hafi einhvern tíma vit á
að hverfa frá þessu? Skyldi skólakerfið einhvern
tíma verða eins og flest önnur svið atvinnulífsins
þar sem samkeppni og frjáls sköpun fá að
njóta sína eða enda skólarnir sem þunglamaleg
og rándýr bákn álíka steinrunnin, stíf
og þver og landbúnaðarapparatið hér og í
löndum Evrópusambandsins?
26. febrúar:
Skólamál og byltingaþráhyggja
Síðan í haust hef ég stundað nám í
menntunarfræðum við Háskóla Íslands
mér til andlegrar upplyftingar. Það liggur við að
sé enn skemmtilegra að mæta í skóla sem
nemandi en sem kennari eða stjórnandi, a.m.k. hef ég
heilmikið gaman af að læra um skólaþróun
og kynnast nýjustu hugmyndum skólamálaspekúlanta.
Stór hluti af lesefninu í menntunarfræðum
er ritaður af Bandaríkjamönnum. (Þar skera þessi
fræði sig svo sem ekkert úr. Bandaríkjamenn eru
í forystu á flestum sviðum vísinda og fræða
og þess vegna er stór hluti alls námsefnis við
Háskóla Íslands frá þeim kominn.) Í
fræðum af þessu tagi geta erlendar rannsóknir og
lærdómur úr útlendu samfélagi, sem er
um margt ólíkt okkar, þó aldrei komið í
staðinn fyrir þekkingu á eigin skólahefð og
skólamenningu. Um það hef ég áður skrifað
hér (11.
september 2005) og ætla ekki að endurtaka þau orð
en bæta því við að mér þykir eins
og umræða um skólamál í ritum frá
Bandaríkjunum einkennist af hörðum dómum um allt
sem kennarar hafa gert og áherslu á að nú eigi
allir að kenna einhvern veginn allt öðru vísi.
Þessi byltingaþráhyggja hefur plagað grunn- og
framhaldsskóla í Bandaríkjunum svo lengi sem elstu
menn muna. Hún er svo flutt hingað til lands vegna þess
að stór hluti íslenskra uppeldis-, menntunar- og kennslufræðinga
hefur lært í Bandaríkjunum (þar sem háskólar
eru býsna góðir því þeir ráða
sér flestir sjálfir, starfa sem fyrirtæki á
markaði í samkeppni um nemendur og þurfa því
ekki að ganga gegnum miðstýrðar kollsteypur eins og
grunn- og framhaldsskólarnir).
Saga menntabyltinga í Bandaríkjunum er
margsögð, en svo sem allt í lagi að rifja upp nokkur
atriði úr henni eftir minni. Á fyrri helmingi 20. aldar
var stefna Dewey og fylgismanna hans látin ganga yfir stóran
hluta skólakerfisins þar. Samkvæmt þessari stefnu
átti aðallega að kenna lífsleikni (eitthvað
sem nýttist í daglegu lífi) og í nafni þeirrar
hugmyndafræði var dregið úr stærðfræði,
málfræði, sögu, landafræði, raungreinum
og fleiri hefðbundnum námsgreinum. Svo skutu Rússar
upp Sputnik árið 1957 og Bandarísk yfirvöld ruku
upp til handa og fóta og ákváðu að skólakerfið
ætti að framleiða vísindamenn en ekki bara fólk
sem hefur verið búið undir daglegt líf. Nú
átti hvert barn að endurskapa heimsmynd vísindanna,
helst nokkurn veginn af eigin rammleik, því einhver hafði
misskilið constructivisma hollenska stærðfræðingsins
Jan Brouwer (1881 - 1966) svo að venjulegt fólk gæti
smíðað í hug sér vísindin sem gáfnaljós
hafa mótað á nokkrum árþúsundum
með erfiðismunum og ótal mistökum og ferðum fram
og aftur alls konar blindgötur. Þegar kom fram um 1970 átti
þessi endursköpun af einhverjum ástæðum helst
að gerast í húsum þar sem ekki voru hurðir
fyrir dyrum heldur allt opið og „frjálst“, en „frelsið“
stundum ekki fólgið í öðru en því
að krakkar voru þvingaðir til að dandalast um í
hálfgerðu reiðuleysi. Í nafni þessara hugmynda
voru kennararnir enn einu sinni keyrðir í gegn um þjálfun
til að ná markmiðum sem þeir hefðu aldrei sett
sjálfir og voru framandleg flestum nemendum og foreldrum Þetta
endaði eins og aðrar menntabyltingar í tómri vitleysu
og enn var skólum skipað að breyta um starfshætti
og snúa sér aftur að undirstöðuatriðum
(back to the basics) eins og lestri, skrift og reikningi.
Mikið held ég ríkisrekið skólastarf
í Bandaríkjunum hefði orðið betra lengst af
20. öldinni ef öllum þessum byltingum hefði verið
sleppt, skólunum leyft að þróast og kennurum að
finna smám saman ný og betri markmið með þróun
án fyrirframgefinna stefnumiða þar sem skólamenn
prófa sig áfram eftir eigin höfði– leita
betri lausna fyrir nemendur sína og uppgötva í gegnum
samskipti við krakka og foreldra á hverjum stað hverjar
þarfirnar eru og hvaða markmið skipta máli.
Fartölvubyltingin sem var reynt að gera hér
á landi í kringum síðustu aldamót var
svona bandarískt-ættuð menntabylting í bland við
íslenskt raftækjakaupæði. Upplýsingatæknin
átti að vera Trójuhestur sem flytja skyldi aðferðir
í anda hugsmíðahyggju inn í skólakerfið,
binda enda á „ítroðslu“ og auka „ábyrgð“
nemenda á eigin námi og ýta undir „sjálfstæð“
-vinnubrögð. Ekkert bendir í raun og veru til að þessar
aðferðir, sem átti að lauma inn með fartölvunum,
hafi gefist betur en þær sem kennarar hafa lengst af notað.
Sennilega var framtíðarsýn fartölvubyltingarmanna
tómir loftkastalar eins og flestir byltingarórar. En þeir
sem eru haldnir svona þráhyggju verða að umbylta
því sem fyrir er og þvinga allan heiminn til að
haga sér eftir einni forskrift, hvort sem hún er líkleg
til að verða til einhvers góðs eða ekki. Þeim
er fyrirmunað að skilja að ef fólk fær að
starfa frjálst og prófa eigin leiðir þá
opnast því á hverjum degi ný sýn og
ný markmið koma í ljós sem ekki passa við
neina fyrirframgefna forskrift. Það sem drífur raunverulegar
framfarir áfram er ekki skipulag sem fáeinir gáfumenn
troða upp á allt samfélagið heldur sköpunarmáttur
stjórnleysisins– að fjöldi manna sé tilbúinn
að grípa óvænt tækifæri og prófa
eitthvað nýtt.
Miðstýring og byltingar ofan frá virka
trúlega engu betur í menntamálum en öðrum
fyrirtækjarekstri. Samt eru yfirvöld menntamála víða
föst í þessum hugsunarhætti löngu eftir að
allir nema Kastró og Kim Jong-il eru búnir að átta
sig á að hugsunarháttur fimm ára áætlana
setur allt á hausinn í venjulegum fyrirtækjarekstri.
Svolítið merkilegt að þetta skuli koma frá
Bandaríkjunum þar sem menn hafa verið taldir heldur meiri
frjálshyggjumenn en Evrópubúar. En það
kann að vera nokkuð til í því að summa
lastanna sé víðast hvar nokkurn vegin sú sama,
svo þeir sem gera betur á einu sviði ganga lengra í
vitleysu á einhverju öðru.
19. febrúar:
Ævareiðir kennarar
Það
var góð grein eftir Má Vilhjálmsson í
Morgunblaðinu í dag. Þar lýsir Már undrun
sinni á því að kennarar skuli mótmæla
hástöfum plaggi sem kallað er Samkomulag menntamálaráðherra
og KÍ um betra skólakerfi. (Plaggið
liggur frammi í pdf-skrá á vef Kennarasambandsins.)
Ég er á sama máli og Már og mér þykir
írafárið út af þessu plaggi og hnútukastið
afar ómálefnalegt og ósanngjarnt gagnvart forystu
Kennarasambandsins. Mér sýnist að þarna sé
um að ræða yfirlýsingu um stamstarf að ýmsum
málum sem Kennarasambandið hefur beitt sér fyrir árum
saman. Mest eru þetta mál sem til framfara horfa þótt
ég hafi nú vissar efasemdir um fimmta liðinn þar
sem segir „Starfsheiti leikskólakennara verður löggilt.“
Að mínu viti er löggilding á einstökum orðum
í orðabókinni tímaskekkja og vitleysa. Það
er líka fyrirkvíðanlegur fjandi ef löggilding á
starfsréttindum fylgir í kjölfarið og mörg
þúsund starfsmenn á leikskólum sem ekki hafa
lokið kennaranámi verða skilgreindir sem annars flokks
og atvinnuöryggi þeirra sett í uppnám eins og
óhjákvæmilega gerist ef þeim verða settir
sömu kostir og leiðbeinendum í grunn- og framhaldsskólum
þar sem árlega þarf að endurnýja umsókn
um undanþágu til að skólarnir megi hafa þá
í vinnu. Væri nú ekki nær að afnema þetta
lögverndunarrugl í grunn- og framhaldsskólum en að
bæta við þá vitleysu alla saman? En allt um það.
Lögverndun starfa og starfsheita hefur verið á stefnuskrá
Kennarasambandsins í mörg ár og hrein fjarstæða
að halda því fram (eins og allmargir kennarar hafa gert
í greinum sem birst hafa í dagblöðum undanfarna
daga) að forysta sambandsins hafi ekki umboð til að semja
við menntamálaráðherra um framkvæmd þessarar
stefnu.
Æsingurinn út af samkomulagi menntamálaráðherra
og KÍ virðist vera hluti af andófi kennara við nokkra
bekkjarskóla gegn áformum ráðherra um styttingu
námstíma til stúdentsprófs. Þótt
þetta andóf sé ekki skynsamlegt er það að
minnsta kosti skiljanlegt. Kennarar við gömlu bekkjarskólana
(einkum MR) átta sig hugsanlega á því sem ég
skrifaði um í pistli hér þann 29. janúar
að styttingin mun draga úr möguleikum skóla sem
hafa fremur einsleitan nemendahóp á fáum brautum
til að sérhæfa þá þannig að þeir
hafi forskot þegar þeir hefja háskólanám.
Hún mun hafa þau áhrif að hluti þeirrar
sérhæfingar sem nú fer fram á bóknámsbrautum
framhaldsskóla flyst upp í háskóla og afleiðing
þessa verður að nemendur úr framhaldsskólum
sem ekki ráða við eins mikla sérhæfingu eiga
greiðari leið í háskólanám. Þessi
æsingur er líklega bara ósköp dæmigert
sérhagsmunapot þar sem menn vilja hanga á sínu
eins og hundar á roði hvað sem líður almannahag.
Atlaga bekkjarskólamanna að áformum
um styttingu náms til stúdentsprófs tekur annars
á sig ýmsar myndir og fúkyrðin sem beint er gegn
stjórn Kennarasambandsins er aðeins ein af mörgum. Önnur
er glannalegar fullyrðingar um að menntun í stærðfræði
sé stefnt í sérstakan voða. (Sjá pistil
hér frá 8. janúar.) Í þessu sambandi
hefur því verið haldið fram að eftir að námskrá
framhaldsskóla var breytt árið 1999 hafi stórlega
dregið úr kunnáttu stúdenta í stærðfræði
og hún muni svo enn minnka við styttinguna.
Með námskrá frá 1999 fækkaði
einingum í stærðfræði á brautarkjarna
bóknámsbrauta nokkuð (t.d. úr 15 í 6 á
félagsfræðibraut og úr 21 í 15 á
náttúrufræðibraut). Á móti kom að
nemendur á bóknámsbrautum gátu valið að
taka stærðfræði sem hluta af kjörsviði. Um
leið og skyldunám í stærðfræði var
minnkað var nemendum þannig gefinn kostur á að taka
enn meiri stærðfræði en áður. Ég
veit ekki hvernig þetta er við aðra skóla en við
Fjölbrautaskóla Vesturlands hafa verið tekin saman gögn
um hvað útskrifaðir stúdentar hafa lokið mörgum
einingum í stærðfræði og í ljós
kom að á raungreinabrautum var meðaleiningafjöldinn
23 fyrir breytingu á námskrá og er 23 enn þann
dag í dag. Nemendur sem búa sig undir nám á
háskólastigi þar sem þörf er á að
nota stærðfræði eitthvað að ráði
læra semsagt jafnmikla stærðfræði nú
og áður. Nemendur á öðrum stúdentsbrautum
læra hins vega minni stærðfræði nú en
áður með þeim afleiðingum að meðaltalið
fyrir alla stúdenta hefur þokast úr 18 einingum í
13 einingar á undanförnum 6 árum.
Þeir nemendur Fjölbrautaskóla Vesturlands
sem velja raungreinabrautir og vilja stunda nám í stærðfræðilegum
greinum læra jafnmikla stærðfræði nú
og fyrir námskrárbreytingu. Hinir sem vilja heldur læra
eitthvað annað gera það og nota frelsið sem kjörsviðin
veita þeim til að velja aðrar greinar. Hluti þeirra
nemenda t.d. á félagsfræðabraut sem nú
læra minni stærðfræði en var í kjarna
samkvæmt eldri námskrá mundu líklega ekki klára
stúdentspróf ef þeir þyrftu að ljúka
15 einingum í stærðfræði. Þeir sem halda
að allt sé að fara til andskotans út af þessu
hljóta að hafa sérstakan áhuga á að
mála skrattann á veginn og fyrir fólk með svoleiðis
áhugamál verður útlitið alltaf svart, sama
á hverju gengur.
16. febrúar:
Samræmd stúdentspróf
Síðasta mánudag (13. febrúar) sat ég fund
Félags íslenskra framhaldsskóla þar sem rætt
var um samræmd stúdentspróf. Fyrir fundinn hafði
ég séð hugmyndir sem unnar voru í samráði
við Námsmatsstofnum og gengu út á að hætta
við samræmd stúdentspróf í núverandi
mynd og taka í staðinn upp öðru vísi próf
sem yrðu hreint yfirmáta nútímaleg og vísindaleg
og próffræðilega gáfuleg, einstaklingsmiðuð
og lögð fyrir með gagnvirkum hugbúnaði og ég
veit ekki hvað og hvað. Það sem mér datt fyrst
í hug þegar ég sá þessar hugmyndir var
að nú hefðu menn áttað sig á að samræmdu
stúdentsprófin væru mislukkuð og væru að
reyna að finna eitthvað annað verkefni handa sérfræðingum
Námsmatsstofnunar svo þeir misstu nú ekki vinnuna.
Samræmdu stúdentsprófin eru klúður.
En það er ekki vegna þess að þau séu
illa gerð eða gölluð í sjálfum sér,
heldur vegna þess að nemendur sjá engan tilgang með
þeim og enga ástæðu til að leggja sig fram
á þeim. Þau ráða engu um hvort þeir
fá stúdentspróf og hafa engin áhrif á
hvaða háskóladeildir taka við þeim.
Samræmd próf í lok 10. bekkjar grunnskóla
hafa augljósan tilgang fyrir nemendur. Þau ráða
því hvaða námsbrautir framhaldsskóla þeir
komast á næsta haust og hvort þeir fara í hraðferð,
hægferð eða fornám í einstökum greinum.
Sveinspróf (þ.e. samræmd próf í löggiltum
iðngreinum sem eiga sér langa sögu) hafa líka tilgang
fyrir nemendur. Þeir þurfa að standast þau til að
fá réttindi sem iðnaðarmenn.
Nemendur kvarta ekki ákaflega mikið yfir
samræmdum prófum í 10. bekk grunnskóla eða
sveinsprófum. Þeir sjá tilganginn með þeim.
Stúdentsefni upplifa samræmd stúdentspróf hins
vegar sem óþarfa tímasóun og vildu frekar nota
tímann til að læra fyrir þau próf sem raunverulega
gilda og skipta einhverju máli.
Í umræðum um samræmd stúdentspróf
hefur verið fimbulfambað einhver býsn um að þau
eigi að veita upplýsingar um starfið í skólunum.
Þetta styðst við reglugerð, sem menntamálaráðherra
setti 18. mars 2003 um fyrirkomulag og framkvæmd samræmdra
stúdentsprófa í framhaldsskólum. Þar
segir að þau eigi að „veita fræðsluyfirvöldum
upplýsingar um námsárangur, m.a. eftir framhaldsskólum
og hvort markmiðum aðalnámskrár hafi verið náð.“
En ef nemendur hafa enga ástæðu til að leggja sig
fram og reyna að ná sem bestum árangri á þessum
prófum þá gefa þau varla upplýsingar
sem mark er á takandi.
Ef háskólar auglýstu að til
að komast í vissar deildir þyrfti tilteknar lágmarkseinkunnir
á samræmdum stúdentsprófum og þeir sem
ekki næðu þeim þyrftu t.d. að fara í
undirbúningsnám, þá legðu nemendur sig
sjálfsagt fram um að leysa þessi próf eins vel
og þeir geta. Sömuleiðis reyndu þeir að standa
sig ef einhver lágmarkseinkunn væri skilyrði þess
að fá stúdentsprófsskírteini. En ef það
skiptir engu máli fyrir nemendur hvaða einkunnir þeir
fá á samræmdum stúdentsprófum þá
eru þau tilgangslaus vitleysa og best að sleppa þeim.
Það er hægt að afla almennra upplýsinga
um starf framhaldsskóla án þess að ónáða
mörg þúsund nemendur á tíma sem þeir
vilja nota til þarfari verka. Hins vegar efast ég stórlega
um að það sé hægt að afla marktækra
upplýsinga með prófum sem nemendur hafa enga ástæðu
til að taka alvarlega.
11. febrúar:
Hugleiðing að afloknum blaðalestri
Var
að skanna Moggann og Fréttablaðið. Veit ekki hvort
það er í tilefni af umræðunum um teikningar
af Múhameð sem Fréttablaðið birtir gamalt svar
eftir mig af Vísindavefnum
þar sem ég fjalla um málfrelsi. (Fyrir þá
sem hafa áhuga: Í gær birtist svar eftir mig á
sama vef um allt annað efni, nefnilega samfélagssáttmála.)
Umræðan um Múhameðsteikningarnar er
orðin allmikil að vöxtum en ekki finnst mér hún
öll jafngáfuleg. Eitt og eitt innleg sker sig samt úr.
Una Margrét Jónsdóttir skrifar t.d. feikilega góða
grein um efnið í Morgunblaðið í dag (bls. 52).
Hún fer beint að kjarna málsins, ekkert froðusnakk,
bara hnitmiðuð rök og eftir því sem ég
best fæ séð er það sem hún segir allt
satt og rétt. Orð hennar um blaðrið í þeim
sem halda því fram að menn séu skyldugir til að
virða trúarbrögð annarra og megi þess vegna
ekki segja þetta eða hitt eru alveg þess virði að
skrifa þau upp:
Trúarbrögð
eru ekki annað en kenningar og við höfum rétt til
að hafa okkar skoðun á þessum kenningum og láta
þær skoðanir í ljós.
Sumir halda því nú fram að
víst sé tjáningarfrelsið mikils virði,
en við verðum að gera undantekningu í trúmálum
því þau séu svo viðkvæm.
Við eigum einmitt ekki að gera undantekningu
í trúmálum. Engin ritskoðun er jafnhættuleg
og ritskoðun á því sem varðar trúmál,
það kennir mannkynssagan okkur, ...
Þessa dagana
er um það rætt hvort afnema eigi þagnarskyldu lækna
þegar smyglarar og burðardýr leita til þeirra með
fíkniefnabelgi í meltingarveginum. Er þetta stríð
gegn fíkniefnum ef til vill farið að hafa jafnslæm
áhrif á samfélagið eins og efnin sjálf?
Í nafni þess heilaga stríðs eru símar manna
hleraðir, fangelsisdómar þyngdir, málfrelsi takmarkað
(með því að banna suma umfjöllun um óheilsusamleg
efni) og nú tala menn um það í fullri alvöru
að læknar rjúfi trúnað við sjúklinga
sína. Dettur einhverjum í hug í fullri alvöru
að neysla eiturlyfja og heilsutjón af hennar völdum minnki
við það að læknar framselji örfá burðardýr?
Eina sennilega afleiðingin af þessari vitleysu er að einhver
ólánsmáður með ullabjakk í maganum
þori ekki til læknis og deyi fyrir vikið.
Ég er nokkuð sannfærður um að
hernaður gegn fíkniefnum, harðar lögregluaðgerðir
og bægslagangur sem umturnar gamalgrónum gildum eins og trúnaði
læknis við sjúklinga eða friðhelgi einkalífs
mun ekki draga úr fíkniefnabölinu. Í löndum
þar sem hernaður stjórnvalda gegn eiturlyfjasölum
er rekinn af hvað mestri hörku er neyslan ekkert minni en þar
sem farið er vægar í sakirnar og af meiri stillingu.
9. febrúar:
Ljóðabækur
Það er gott að lesa ljóð, að minnsta kosti
eitt á dag. Oft les ég þau sömu aftur og aftur,
stundum marga daga í röð því góð
ljóð vinna á við aukin kynni. Þótt
ljóðabækur séu kannski ekki mjög áberandi
í bókaflóðinu og þær séu ekki
mikið auglýstar þá eru ljóð samt prentuð
og rata til sinna.
Seint á síðasta ári komu út
þrjár ljóðabækur sem ég hef verið
að blaða í undanfarið og þótt ansi góðar.
Sú sem ég las fyrst er ný þýðing
Kristjáns Eiríkssonar á Sígaunaljóðum
eftir Federico García Lorca. Í þeim
er sami galdur og í öðrum þýðingum á
Lorca sem ég hef lesið. Myndirnar búa yfir sérkennilegri
dulúð og draumkenndum blæ.
Mitt í þögn
úr myrtu og kalki.
Moskusrós í lágu grasi.
Situr nunna og saumar rósir,
sólargull í lín úr stráum.
Kristján á
hrós skilið fyrir að þýða alla bókina,
ekki svo oft sem ljóðabækur eftir öndvegisskáld
eru þýddar í heilu lagi. Þetta er heillandi
skáldskapur.
Önnur bókin sem mig langar að nefna
er Dyr að draumi eftir Þorstein frá
Hamri. Mér finnst Þorsteinn verða betri og betri
með hverri nýrri bók. Í þessari nýjustu
yrkir hann talsvert um efann. Sá sem viðurkennir vanþekkingu
sína hefur skýrari sýn á veruleikann en hinn
sem þykist allt vita. Hjá Þorsteini er ljóðið
persónugert sem þessi spaki efahyggjumaður:
Því
ljóðið spyr,
leitar, efast – og sér því
heiminn skýrar en skáldið
sem ornar sér
stundum
við örugg svör ...
Þriðja bókin
er kannski mesta gersemin af þeim öllum. Hún heitir
Brjálsemiskækir á fjöllum og er safn
ljóða eftir kínverska skáldið Po
Chü-i í þýðingu Vésteins
Lúðvíkssonar. Po Chü-i var uppi í kringum
800 e. Kr. Ljóð hans eru einfaldleikinn sjálfur. Lýsingar
á venjulegu lífi. Í sumum þeirra er ádeila
á ranglátt samfélag og fyrir það galt Po
Chü-i, því hann var sviptur embætti og rekinn
í útlegð úr höfuðborg ríkisins.
En embættið sem hann missti virðist ekki hafa verið
honum mikils virði. Í ljóði, sem fjallar um hvernig
hið opinbera pínir fátækt fólk til að
borga það litla sem þá í skatt, segir hann:
Ungur tók
ég við embætti, þjónustulundin sjálf
– og nú iðrast ég þess eins að hafa
náð prófi!
Í tíu
ár fékk ég borgað fyrir að vera lifandi
dauður og þjóna fjórum ráðuneytum.
Innan í sumum
ljóðanna leynast spakmæli eins og
... fífl
hafa vit á málum annarra;
jafnvel vitringum skjátlast í sínum eigin.
Ætli það
sé hægt að segja neitt öllu sannara en þetta?
4. febrúar:
Myndirnar af Múhameð
Í lok september birti Jyllandsposten
(www.jp.dk) nokkrar
teiknimyndir af Múhameð spámanni (sjá
skrif hér frá því í október).
Umræðan hefur síðan undið upp á sig og
æsingurinn út af þessum teiknimyndum aukist stig af
stigi. Sumt er merkilegt í þessari umræðu, sérstaklega
kannski hvernig margir Vesturlandabúar sem hafa samúð
með málstað trúaðra múslima láta
eins og Jyllandsposten hafi bara tekið upp á því
af tilefnislausu að ráðast á það sem öðrum
er heilagt. Þessar teiknimyndir voru ekki tilefnislaus árás
heldur viðbrögð við ástandi sem íslamskir
ofsatrúarmenn hafa búið til. Þeir hafa hvað
eftir annað hótað að myrða menn sem tjá
sig á annan hátt en þeir álíta guði
þóknanlegt. Frægasta dæmið um þetta
er auðvitað dauðadómurinn yfir Shalman Rushdie. Afleiðing
þessara hótana er að fjölmiðlar eru farnir að
tipla á tánum í kringum málefni sem varða
islam og samfélög múslima í Evrópu. Menn
þora ekki að segja hug sinn af ótta við ofbeldisverk.
Þegar svo er komið er fullt vit í að gera uppreisn
gegn óttanum eins og Jyllandsposten gerði síðasta
haust. Evrópskir múslimir geta komið í veg fyrir
að þörf sé á slíkri uppreisn. Leiðtogar
þeirra geta t.d. minnt á að ef einhver drepur Shalman
Rushdie þá sé það eins og hvert annað
morð, hvorki göfugt né guði þóknanlegt.
Þeir geta líka minnt á að morðið á
Theo van Gogh var ódæðisverk og ekkert annað.
Meðan áhrifamiklir talsmenn trúarbragða
gefa því undir fótinn að það eigi að
svara gagnrýni með morðum og ofbeldi er fráleitt
að þeir sem ekki eru sekir um neitt verra en svolítið
„guðlast“ á léttum nótum þurfi
að biðjast afsökunar. Umburðalyndið og skilningurinn
á málstað innflytjenda í Evrópu er komið
út í hreina vitleysu ef menn eru hættir að skilja
að morðhótun er alvarlegur glæpur, en teikimyndagerð
(jafnvel þótt smekklaus sé, óviðkunnanleg
eða kjánaleg) er ekki glæpur.
|