Atli Harðarson

Raunhyggjumaður sem lærði af reynslunni –

Um John Locke og nýja ævisögu hans eftir Roger Woolhouse

Á síðasta ári kom út hjá Cambridge University Press bók eftir Roger Woolhouse sem heitir Locke, A Biography. Eins og titillinn gefur til kynna segir bókin ævisögu Johns Locke. Hún er 528 bls. að lengd auk formála og 12 blaðsíðna af myndum. Höfundurinn, Roger Woolhouse, er prófessor emeritus við háskólann í Jórvík. Hann er kunnur fyrir fjölmörg rit um heimspeki sautjándu aldar.

John Locke, sem um er fjallað í bókinni, fæddist í Somerset á Englandi árið 1632 og lést 1704. Hann nam læknisfræði en fékkst einnig við margvísleg önnur vísindi. Skrif hans um þekkingarfræði, stjórnmál, menntamál, hagfræði og guðfræði mörkuðu raunar tímamót í öllum þessum greinum. Með þeim hófst sigurganga raunhyggju í þekkingarfræði og frjálslyndrar einstaklingshyggju í stjórnmálaheimspeki meðal enskumælandi þjóða. Með þeim urðu líka þáttaskil í viðhorfum lærdómsmanna til heimspekinnar, því Locke mótaði þá afstöðu til hennar að hún væri fyrst og fremst gagnrýni og greining á hugsun manna en það væri verkefni reynsluvísinda að lýsa því hvernig veruleikinn er.

Þegar bók Woolhouse var gefin út var hálf öld liðin frá því síðast kom út vandað fræðilegt rit um ævi Lockes. Það var bókin John Locke, A biography eftir Maurice Cranston [1] Á þessari hálfu öld hefur ýmislegt efni sem áður lá í ólesnum handritum verið gert aðgengilegt. Mest munar um að sendibréf Lockes, sem eru meira en 3600 talsins, hafa verið gefin út í 8 bindum.

Locke var hirðusamur um handrit sín og bréf og fyrir vikið eru miklar heimildir til bæði um hugsun hans og daglegt líf. Mér er til efs að meira sé vitað um líf nokkurs annars manns frá þessum tíma. Ævisöguritarar hafa því af nógu að taka. Þótt sagan sem Cranston skrifaði sé álíka löng og bók Woolhouse og þótt þessar bækur séu báðar til mikillar fyrirmyndar hvað varðar vandaða sagnfræði og skýra framsetningu inniheldur hvor um sig mikið efni sem er ekki í hinni. Cranston leggur meiri áherslu á tengsl Lockes við sögulega atburði en Woolhouse segir betur frá því hvernig hugsun hans þróaðist. Það er því vel þess virði að lesa báðar ævisögurnar.

*
Þótt miklar heimildir séu til um Locke er erfitt að lýsa manninum. Hann er bæði of fjölhæfur og margbrotinn til að hægt sé að skipa honum í neinn flokk og svo dulur og gætinn að lesendur hans grunar að hann hafi aldrei sagt hug sinn allan, enda hætt við að þá hefði honum vafist tunga um höfuð. Þeir sem hófu baráttuna fyrir trúfrelsi, tjáningarfrelsi og borgaralegum réttindum nutu þessara gæða ekki sjálfir nema að litlu leyti og lengst af ævinnar var Locke bannað að boða margt af því sem hann hugsaði um stjórnmál og trúarbrögð.
*

Þegar saga heimspeki og vísinda er sögð er sautjándu öldinni lýst sem miklum framfaratíma. Á fyrri helmingi hennar lögðu Galíleo, Descartes og fleiri hornsteina að heimsmynd vísindanna. Á seinni hluta hennar héldu Newton, Boyle, Locke og fleiri því starfi áfram. Alls konar fræði blómstruðu sem aldrei fyrr og það þarf að fara aftur til Grikklands á fjórðu öld f. Kr. til að finna dæmi um jafn frumlega og djarfa heimspeki og þá sem Thomas Hobbes, René Descartes, Benedict Spinoza og John Locke færðu í letur á þessari framfaraöld.

En sautjánda öldin var ekki aðeins öld framfara í andlegu lífi. Hún var líka öld galdrabrenna, óhugnaðar og grimmdarverka. Á fyrri hluta hennar (1618 – 48) geisaði þrjátíu ára stríðið í Norður-Evrópu. Mótmælendur voru ofsóttir í löndum kaþólikka og kaþólikkar í löndum mótmælenda. Mikilvægasta úrlausnarefnið í stjórnmálum aldarinnar var að finna leiðir til að ólíkir trúflokkar gætu lifað saman í friði.

Seinni hluti aldarinnar var tími sólkonungsins, Loðvíks XIV., í Frakklandi. Í öðrum löndum álfunnar litu margir á Frakkland sem fyrirmynd og reyndu að koma á einveldi og miðstýringu að þarlendum hætti. Þetta þótti skynsamlegt og nútímalegt og menn bundu miklar vonir við samræmda löggjöf, öflugra embættismannakerfi, betra skipulag, röð og reglu.

Í upphafi aldarinnar fór lítið fyrir frumlegri stjórnmálahugsun á Englandi. En um miðja öldina tók ensk stjórnspeki að blómstra og alls konar hugmyndir og kenningar voru settar fram og ræddar af miklu kappi.

Það sem öðru fremur kom Englendingum til að hugsa um stjórnmál með heimspekilegum hætti var árekstur enskrar stjórnmálahefðar og nýtískulegra franskra hugmynda um konungsvald og miðstýringu. Þetta leiddi til deilna milli þings og konungs þar sem kóngsmenn vildu taka upp franska hætti en fulltrúar þingsins vörðu réttarhefð sem mótast hafði í landinu og var ósamrýmanleg einveldi að hætti Loðvíks XIV. Þessi enska réttarhefð studdist að nokkru við skráð lög og sáttmála einkum Magna Carta, sem Jóhann konungur landlausi var þvingaður til að undirrita árið 1215. Sú undirskrift takmarkaði á ýmsan hátt völd krúnunnar. En mikilvægasti hluti ensku réttarhefðarinnar var þó óskráð lög og venjur í dómskerfinu sem vörðu eignarrétt og önnur einstaklingsréttindi og settu því um leið skorður hvað yfirvöld gátu leyft sér mikla íhlutunarsemi um líf borgaranna. [2]

Borgarastyrjöld milli enskra kóngsmanna og þeirra sem fylgdu þinginu að málum geisaði 1642 – 9. Henni lauk með því að þingið tók öll völd og lét taka konunginn, Karl I., af lífi. Við tók stjórn þingsins og síðar Olivers Cromwell. En 1660 var konungsveldið endurreist og Karl II. krýndur. Eftirmanni hans, Jakobi II, var svo steypt af stóli án verulegra blóðsúthellinga árið 1688. Þá tók Vilhjálmur af Óraníu við krúnunni, enda tryggt að hann yrði hliðhollari þinginu en þeir Karlar og Jakob höfðu verið. Ósigur einveldissinna var alger og stefnan tekin í átt til þingræðis og lýðræðislegri stjórnarhátta.

Hér hefur verið tæpt á fáeinum atriðum úr sögunni sem máli skipta fyrir skilning á John Locke og heimspeki hans. Sem læknanemi kynntist hann nýjustu kenningum á sviði náttúruvísinda og síðar komst hann í vinfengi við Boyle, Newton og fleiri frumkvöðla í náttúruvísindum og vann að rannsóknum bæði í efnafræði, veðurfræði og læknisfræði. Bók hans um þekkingarfræði, Ritgerð um mannlegan skilning (An Essay concerning Human Undrestanding), varð eins konar stefnuskrá þeirra sem mæltu fyrir vísindalegri hugsun og vildu byggja þekkingu sína á reynslu, tilraunum og rannsóknum. Þessi bók var mjög í hávegum höfð af forystumönnum upplýsingarstefnunnar á átjándu öld. Hún var líka höfuðrit breskrar raunhyggju – en þeirri hefð í heimspekilegri þekkingarfræði var fram haldið af David Hume á átjándu öld og John Stuart Mill á þeirri nítjándu.

Læknisfræðin kom Locke ekki aðeins kynni við helstu vísindamenn aldarinnar. Hún átti líka sinn þátt í því að hann varð nánasti samstarfsmaður Ashleys lávarðar sem var í senn forystumaður þeirra sem mæltu gegn einveldistilburðum konungs og einn áhrifamesti talsmaður verslunarfrelsis á sinni tíð.

Locke var 35 ára gamall þegar leiðir þeirra Ashleys lágu saman. Hann varð heimilislæknir hjá lávarðinum og hjálpaði honum að komast yfir erfiðan sjúkdóm. Með þeim tókst vinátta sem entist meðan báðir lifðu.

Tengslin við Ashley komu Locke í miðja hringiðu enskra stjórnmála. Hann átti meðal annars hlut að ákvörðunum um hagstjórn og málefni nýlenda í Norður Ameríku meðan hann vann fyrir Ashley. Eftir byltinguna 1688 gegndi hann mikilvægu hlutverki við stjórn efnahagsmála og verslunar í umboði Vilhjálms konungs. Frægasta framlag Lockes til stjórnmálanna er þó bók hans Ritgerð um ríkisvald (Second Treatise of Government) þar sem hann ver réttinn til uppreisnar gegn konungi sem reynir að verða einvaldur, færir ýmislegt úr enskri réttarhugsun í nútímalegan búning og setur fram heimspekileg rök fyrir frjálslyndri einstaklingshyggju.

Stjórnmálastefnan sem Locke mælti fyrir varð ekki aðeins sigursæl á Englandi heldur líka í Bandaríkjunum þar sem stofnað var sjálftætt ríki undir lok 18. aldar með stjórnarskrá sem var að miklu leyti byggð á stjórnmálahugsuninni í Ritgerð um ríkisvald. Fleiri þjóðir fylgdu á eftir, til dæmis Norðurlöndin. Þeir sem komu saman á Eiðsvelli árið 1814 og sammæltust um stjórnarskrá fyrir Noreg og þeir sem skrifuðu dönsku Júnístjórnarskrána 1849 höfðu tileinkað sér frjálslyndið sem Locke mælti fyrir. Einveldið sem hafði þótt svo nýtískulegt og skynsamlegt varð hins vegar æ meira úr takti við tímann, enda leiddi það engan veginn til þeirrar farsældar sem að var stefnt.

Hér hafa verið nefndar tvær kunnustu bækurnar sem Locke skrifaði: Ritgerð um mannlegan skilning og Ritgerð um ríksivald. En hann ritaði margt fleira. Meðal annars Bréf um trúfrelsi (Epistole de Tolerantia), Hugleiðingar um uppeldismál (Some Thoughts concerning Education), bók um Réttmæti Kristindómsins (The Reasonableness of Christianity) og fjölmargar ritgerðir um samfélagsmál og efnahagsmál. [3]

Þótt Locke sé einkum þekktur nú um stundir fyrir þekkingarfræði sína og stjórnspeki höfðu skrif hans um uppeldi og menntun einnig veruleg áhrif og hafa kannski enn. Hann mælti gegn þeirri harðneskju sem einkenndi skóla og barnauppeldi, brýndi fyrir uppalendum að hætta að berja börn til bókar og sagði þeim að leitast heldur við að gera námið að leik og skemmtun. Einnig var hann andsnúinn áherslunni á fornmál og hermennsku og lagði til að hætt yrði að kenna drengjum skylmingar og forngríska málfræði.

Í mörgu því sem Locke sagði um uppeldismál var hann furðulega langt á undan sinni samtíð. Sem dæmi má nefna áherslu hans á mikilvægi þess að ungmenni nærist á hollri fæðu, stundi útiveru og hreyfingu og sé haldið frá áfengi.

Með nokkurri einföldun má segja að Locke hafi mótað menntastefnu fyrir öldina sem á eftir kom og Hugleiðingar um uppeldismál hafi verið tillaga um skólagerð fyrir samfélagið sem hann sá fyrir sér í ritum sínum um stjórnmál. Námsgreinarnar sem hann vildi kenna öllum börnum, stúlkum jafn og piltum voru: Lestur, móðurmál, skrift, reikningur, teikning, handavinna, latína, franska, saga, náttúrufræði, dans, leikfimi og garðyrkja. Þessi tillaga hans virðist hafa átt hljómgrunn því fyrir utan garðyrkjuna og kannski dansinn varð þetta nokkurn veginn námskrá barna- og unglingaskóla í Norðurálfu frá því upplýsingarstefnan vann sína stærstu sigra og allt fram undir okkar tíma.
*
Locke var orðinn nokkuð fullorðinn þegar rit hans voru fyrst gefin út. Í aðdraganda byltingarinnar 1688 var hann landflótta á Hollandi og rit hans um stjórnmál aðeins til í leynilegum handritum. Hann var enn lítt þekktur þegar hann sneri heim úr útlegðinni árið 1688, þá kominn hátt á sextugsaldur. En á næstu árum varð frægð hans meiri en annarra heimspekinga og rithöfunda. Hann var gjarna nefndur í sömu andrá og Isaac Newton og má segja að þeir tveir hafi öðrum fremur gert England að stórveldi í vísindum og heimspeki og það um svipað leyti og landið tók forystu í þróun stjórnarhátta og alþjóðlegum viðskiptum.
*

Í ævisögunni gerir Roger Woolhouse afar ljósa grein fyrir því hvernig hugsun Lockes mótaðist af reynslu hans: Hann gekk í strangan unglingaskóla í Westminster (bls. 12–13) [4] þar sem skólapiltar kynntust hörðum aga og síðar á ævinni tók hann þátt í að kenna börnum og unglingum (bls. 204–6). Hugsun hans um menntamál sótti að vísu í ýmis eldri skrif en hún var að miklu leyti byggð á því sem hann hafði sjálfur lifað (bls. 237).

Hugmyndir Lockes um trúfrelsi og sambúð ólíkra trúarbragða mótuðust líka af reynslu hans sjálfs. Sem ungur maður áleit hann að trúfrelsi væri ekki raunhæfur kostur (bls. 40) enda byggðust löggjöf og valdstjórn þessa tíma að miklu leyti á skipulegum trúarbrögðum. Þáttaskil urðu þegar hann heimsótti Rínarlönd veturinn 1665 – 6. Þar kynntist hann samfélagi í Cleves (bls. 63) þar sem ólíkir trúflokkar lifðu saman í friði. Eftir það fikraði hann sig í átt að veraldarhyggju (bls. 84) sem gerði ráð fyrir að ríkisvaldið ætti aðeins að sinna jarðneskum hagsmunum en hver maður yrði sjálfur að bera ábyrgð á sáluhjálp sinni. Að lokum komst hann að þeirri niðurstöðu að trúfrelsi tryggði frið betur en þvinguð einsleitni (bls. 168).

Í bók Woolhouse kemur líka vel fram hvernig raunhyggja Lockes mótaðist af hagnýtri læknisfræði (bls. 81 og 94) og þátttöku í vísindalegum rannsóknum og hvernig hugsun hans um hagfræðileg efni tengdist glímu við hagstjórnarvanda sem hann þurfti að takast á við sem opinber embættismaður (bls. 282). Þessi vandi var í því fólginn að menn tálguðu rönd af peningum svo mynt sem átti að vega svo og svo mikið í silfri varð léttari og þeir sem skófu af skildingunum söfnuðu silfri sem mátti bræða og selja. Lausnin sem Locke stakk upp á (bls. 357) var að láta vigtina gilda en ekki hvað stæði á peningunum, svo sá sem kæmi með skafna mynt í kaupstað fengi minna fyrir hana en fyrir sams konar mynt í fullri þyngd. Þessi lausn virðist svo sem ósköp einföld en rökræður um hana leiddu til þess að Locke velti fyrir sér hlutverki peninga og því hvernig hagrænir hvatar stýra hegðun fólks og varð fyrir vikið einn af frumkvöðlum hagfræðinnar.

Fleiri dæmi mætti tína til en hér er ekki ætlunin að endursegja bók Woolhouse heldur að mæla með henni við alla þá sem hafa áhuga á að kynnast John Locke.

*
Locke var upphafsmaður raunhyggjunnar, þeirrar stefnu í þekkingarfræði sem leggur áherslu á að hugsun manna mótist af reynslu og sönn þekking á veruleikanum sé reynsluþekking. Frásögn Woolhouse lýsir því hve þekkingarfræði Lockes var í góðu samræmi við hans eigin fræðiiðkanir – hvernig hugmyndir hans og kenningar mótuðust af reynslu. Hún lýsir því líka hvernig mikilvægir þættir í frjálslyndi hans og einstaklingshyggju voru upphaflega lærdómar sem hann aflaði sér í glímu við hagnýt úrlausnarefni.


[1] Longmans, Green and Co. New York og London, 1957.
[2] Um þessa ensku réttarhefð og mikilvægi hennar fyrir þróun lýðræðis og frjálsmannlegra samfélagshátta er t.d. fjallað í bók eftir Richard Pipes sem heitir Property and Freedom og kom út hjá Alfred A. Knopf í New York árið 1999.
[3] Helstu skrifum Lockes um stjórnmál hefur verið safnað saman á aðgengilegan hátt í bókinni John Locke, Political Writings sem kom út hjá Penguin útgáfunni á Englandi árið 1993.
[4] Hér og eftirleiðis vísa blaðsíðutöl í bók Woolhouse.