Atli Harðarson

Hvað felst í því að vera hægrisinnaður?

Hugleiðing um bókina The Death of Conservatism eftir Sam Tanenhaus (New York: Random House, 2009)

Í bók sinni The Death of Conservatism rekur höfundurinn, Sam Tanenhaus, ágrip af sögu Repúblikanaflokksins í Bandaríkjunum frá því fyrir miðja síðustu öld og til okkar daga og reynir um leið að greina stefnu flokksins.

Þetta er stutt bók, aðeins 120 síður, svo höfundur stiklar á stóru í ferð sinni um söguna. Efnisatriðin sem hann tæpir á eru valin til að styðja kenningu og boðskap bókarinnar, sem er á þá leið að flokkur repúblikana sé í alvarlegri kreppu, hafi glatað trúverðugleika sínum sem íhaldsflokkur og eiginleg íhaldsstefna í bandarískri pólitík sé liðin undir lok.

Tanenhaus fylgir Bandarískri málvenju og kallar hægri menn „conservatives“ sem oftast er þýtt með orðinu „íhaldsmenn“ og vinstri menn kallar hann „liberals“ eða „frjálslynda.“ Þessi orðanotkun er föst í máli manna vestanhafs þótt flestir geri sér grein fyrir að hægri menn, sem skipa sér í flokk repúblikana, séu mjög misjafnlega íhaldssamir og fjöldi vinstri manna í Demókrataflokknum sé ekkert sérlega frjálslyndur. Bæði orðin eru því tvíræð á þann hátt að þau geta annars vegar átt við fylgismenn stóru flokkanna og hins vegar þá sem hafa íhaldssamar eða frjálslyndar skoðanir hvar í flokki sem þeir standa.

Rök Tanenhaus, fyrir því að íhaldsmenn í Bandaríkjunum séu búnir að vera, snúast að mestu leyti um að sýna fram á að þeir sem aðhyllast réttnefnda íhaldspólitík hafi orðið undir í eigin flokki: Íhaldið (þ.e. Repúblikanaflokkurinn) sé ekki lengur raunverulegt íhald.

Höfundur bendir á ýmis atriði úr sögu síðustu ára sem styðja málflutning hans. Aftur á móti veikir það rökfærsluna að hann skýrir alls ekki nógu vel hvað það merkir að vera íhaldssamur. Það er þó hægt að átta sig nokkurn veginn á hvað hann er að fara, því hann kallar þá sanna íhaldsmenn sem eru arftakar þriggja enskra stjórnvitringa. Þessir þremenningar eru Edmund Burke (1729 – 1797), Benjamin Disraeli (1804 – 1881) og Michael Joseph Oakeshott (1901 – 1990). Lesendur sem eru kunnugir sögu stjórnmálahugsunar á seinni öldum vita nokkurn vegin hvað þessir þremenningar standa fyrir og þar með hvaða skilyrði þarf að uppfylla til að vera sannur íhaldsmaður að mati Tanenhaus.

Sem andstæðu þessara sönnu íhaldsmanna, sem kváðu vera nær horfnir úr Repúblikanaflokknum, stillir hann upp hægri mönnun sem hann kallar einu nafni „movement conservatives.“ Það sem þeir eiga sammerkt, samkvæmt bókinni, er virðingarleysi fyrir ýmsum rótgrónum samfélagstofnunum, einstrengingsleg hugmyndafræði og öfgafull áform um að færa Bandaríkin, með brauki og bramli, aftur til fyrra horfs. Þeir liðnu tímar, sem „movement conservatives“ kváðu vilja endurskapa, eru ýmist samfélag án umfangsmikilla velferðarkerfa eins og Bandaríkin voru fyrir daga „New Deal“ eða einhver horfinn heimur þar sem kristin trú og gildismat sem tengist hefðbundnum fjölskylduhlutverkum á að hafa mótað líf fólks í ríkari mæli en nú.

Vissulega er nokkuð til í skiptingu hægri manna í sanna íhaldsmenn og öðru vísi hægri menn þótt merkimiðinn, sem Tanenhaus setur á alla þá sem ekki geta talist arftakar Burke, Disraeli og Oakeshott, feli í sér ansi mikla einföldun og sé ef til vill ekki síður einstrengingslegur en hugmyndafræðin sem hann eignar þeim. Hægri stefna í bandarískum stjórnmálum er margbrotnari en svo að einföld tvískipting af þessu tagi dugi til skilnings á henni.

*

Að vera hægri sinnaður getur falið í sér áherslur í dúr við eitt eða fleira af eftirtöldu:

Virðing fyrir hefðum í stjórnsýslu, tregða til róttækra breytinga á þeim og skilningur á því að endurbætur á stofnunum og samfélagsháttum verði að gerast smám saman: Samfélagið sé bæði of flókið og vitund manna of háð sögu og siðum til að nokkur geti stigið út úr sínum félagslega veruleika og endurskipulagt hann frá grunni – tilraunir til þess séu ekki umbætur heldur eyðilegging. Þetta tengist oft vantrú á hugsjónum eða áætlunum um umfangsmiklar eða róttækar breytingar á samfélaginu og ugg um að slíkar breytingar hafi aðrar afleiðingar en þeim er ætlað.

Gildi réttarríkis og virðing fyrir lögum og rétti, oft í bland við andstöðu gegn því að ríkisvaldinu sé beitt til að breyta rótgrónum samfélagsháttum.

Sterkar landvarnir, öflugur her.

Þjóðrækni, stundum í bland við þjóðernisstefnu.

Markaðsbúskapur og friðhelgi eignarréttar, gjarna í bland við hagstjórn í anda frjálshyggju og áherslu á einstaklingsfrelsi, lága skatta, takmörkuð ríkisumsvif og efasemdir um réttmæti umfangsmikilla opinberra velferðarkerfa.

Trúarleg rök fyrir stjórnmálaskoðunum, gjarna í bland við viðleitni til að hverfa til eldri samfélagshátta og varðveita eða endurreisa gildi sem tengjast, eða eru álitin tengjast, hefðbundnum hlutverkum fjölskyldunnar.

Þessum lista er ekki ætlað að vera tæmandi. Ég held þó að hann dugi til að varpa nokkru ljósi á kenningu Tanenhaus. Þeir sem hann telur vera ærlega íhaldsmenn leggja mesta áherslu á fyrstu atriðin á þessum lista. Þeir sem hann segir að hafi lagt undir sig Repúblikanaflokkinn og breytt honum úr ábyrgum íhaldsflokki í flokk sem einkennist af öfgum og einstrengingslegri hugmyndafræði hafa hins vegar meiri áhuga á atriðum sem eru neðan til á listanum og hunsa jafnvel a) og b).

Nú er það vissulega rétt að þeir sem ekki leggja neina áherslu á a) og b) geta varla talist fylgja Burke, Disraeli og Oakeshott að málum. Það er ennfremur rétt að einstrengingsleg áhersla á neðstu tvö atriðin á listanum getur beinlínis stangast á við íhaldssemi af þeirri gerð sem lýst er í lið a) því veraldarhyggja í stjórnmálum og opinber velferðarkerfi eru hluti af félagslegum veruleika sem sannir íhaldsmenn hljóta að álíta glannaskap og heimsku að umbylta með róttækum og skyndilegum hætti.

Ég hygg að Tanenhaus hafi enn fremur rétt fyrir sér í því að undanfarin ár hafi öfgalausir íhaldsmenn með skilning á gildi a) og b) farið heldur halloka í flokki Repúblikana. Hins vegar er mér mjög til efs að þeir séu endanlega af baki dottnir eins og hann vill vera láta.

*

Þar sem Tanenhaus gerir aðeins greinarmun á tvenns konar hægri mönnum: Ærlegum íhaldsmönnum og hinum sem hann kallar einu nafni „movement conservatives“ eru frjálshyggjumenn sem leggja aðaláherslu á e) og hægri sinnaðir kristnir bókstafstrúarmenn sem horfa einkum á f) til dæmis settir undir einn hatt. Slík flokkun er ansi gróf.

Til að átta sig á sögu Repúblikanaflokksins undanfarna áratugi held ég að nauðsynlegt sé að skoða sérstaklega uppgang bókstafstrúarmanna á síðasta fjórðungi 20. aldar. Hann átti mjög verulegan þátt í því að öfl í flokki repúblikana tóku að mæla fyrir harðari andstöðu gegn ýmsu sem hefur öðlast fastan sess í samfélagsháttum nútímans heldur en samrýmst getur eiginlegri íhaldssemi.

Ýmislegt bendir til að áhrif bókstafstrúarmanna fari heldur minnkandi í bandarískum stjórnmálum og ætla má að þar með minnki áhrif þeirra sem helst ýttu eiginlegri íhaldssemi til hliðar í Repúblikanaflokknum. Raunar bendir Tanenhaus sjálfur á það, á öftustu síðum bókarinnar, að meðal áhrifamanna í flokknum megi enn finna hófsama fulltrúa ærlegrar íhaldssemi og pólitísks raunsæis og nefnir sem dæmi bæði Arnold Schwarzenegger ríkisstjóra í Kaliforníu og Charlie Crist ríkisstjóra í Flórída. Hann bendir líka á að tíðarandinn sé um margt hliðhollur íhaldssömum gildum.

*

Þótt íhaldsmenn í anda Burke, Disraeli og Oakeshott, sem vilja fara gætilega í breytingar á samfélaginu, eru hæfilega efagjarnir á allan stórasannleik og minnugir sinna mannlegu takmarkana, hafi ef til vill látið undan síga í bandaríska Repúblikanaflokknum hin síðustu ár, eru rökin fyrir skoðunum þeirra jafn góð og áður og þörfin fyrir forystu þeirra söm og fyrr. Eins og Tanenhaus viðurkennir raunar í bókarlok er skilningur á þessum rökum og þessari þörf útbreiddur hjá vel menntuðu ungu fólki.

Þótt The Death of Conservatism sé að ýmsu leyti vel hugsuð og þörf hugvekja held ég að hún einfaldi veruleikann um of og að höfundur fullyrði heldur meira en hann getur staðið við þegar hann segir að íhaldið sé liðið undir lok.