Atli Harðarson
Snorri Sturluson og stjórnmálastefnur 13. aldar
Á síðasta ári kom út hjá JPV útgáfu löng og ítarleg ævisaga Snorra Sturlusonar eftir Óskar Guðmundsson. Í þessari bók segir margt af valdatafli höfðingja á 13. öld. Það var harka í pólitíkinni á þessum tíma og þátttaka Snorra í stjórnmálum kostaði hann á endanum lífið sem kunnugt er.
Óskar notar að sjálfsögðu Sturlungu sem aðalheimild. Frásögn hans vekur líka svipaðar spurningar og Sturlunga en svarar þeim ekki, enda leyfir Óskar sér ekki miklar vangaveltur eða getgátur – heldur sig að mestu við það sem vitað er með þokkalegri vissu. Ein þessara spurninga, sem mér þykir spennandi að velta fyrir mér, er hvort stjórnmál 13. aldar hafi aðeins snúist um auð og völd höfðingja og ætta eða hvort jafnframt hafi verið tekist á um stjórnmálastefnur og hugsjónir.
Á síðustu öld fór mikið fyrir hugmyndafræðilegum ágreiningi þar sem lýðræðissinnar deildu við kommúnista og fasista, frjálshyggjumenn við jafnaðarmenn og undir aldarlok bar meira og meira á ágreiningi græningja við fylgismenn hagvaxtar, tækni og iðnaðar. Skyldu einhver hliðstæð átök milli ólíkra hugmynda hafa verið þáttur í valdsorðaskaki Snorra og samtímamanna hans?
Um þetta er ef til vill lítið hægt að fullyrða með vissu. Einstakir staðir í Íslendingasögum, Biskupasögum, Heimskringlu, Sturlungu og fleiri miðaldaritum benda þó til að tvenns konar mjög ólíkar skoðanir um farsæla skipan samfélagsins hafi verið á kreiki hér á landi. Annars vegar má finna hugmyndir sem kenndar eru við sverðin tvö og haldið var fram af talsmönnum kirkjuvalds og virðast líka hafa átt fylgi við hirð Hákonar gamla (1217-1263). Hins vegar má finna stjórnmálahugmyndir í dúr við íslenska goðaveldið. Ég kýs að kenna þær við höfðingjastjórn.
Kenningin um sverðin tvö er stundum eignuð Gelasiusi, sem var páfi í lok 5. aldar, og kölluð gelasianismi. Hún gerði ráð fyrir að í þessum heimi væri tvenns konar vald, andlegt og veraldlegt og hvort um sig myndaði stigveldi sem næði yfir allan hinn kristna heim. Æðstur veraldlegra valdsmanna var keisarinn, arftaki Karlamagnúsar. Undir honum voru kóngar og undir þeim aðalsmenn og svo koll af kolli niður í vinnuhjú. Æðsta andlega valdið var hjá páfa, undir honum voru erkibiskupar, biskupar, prestar og svo framvegis niður í óbreytta múgamenn.
Á ríkisárum Hákonar gamla efldust bæði konungsvald og kirkjuvald í Noregi, eins og í mörgum öðrum ríkjum Vestur-Evrópu. Þessi sókn kónga og kirkju var á kostnað héraðshöfðingja. Sums staðar skarst í odda eins og t.d. milli Jóhanns konungs landlausa (1167-1216) og baróna á Englandi. Svipaðar deilur voru milli höfðingja og konunga í Noregi alla 12. öld og langt fram á þá 13. Yfirleitt var kirkjan fylgjandi konungsvaldinu í þessum deilum. Sameiginleg hugmyndafræði konungsvalds og kirkju var kenningin um sverðin tvö – samræmt valdakerfi fyrir kristnar þjóðir. Ef til vill má segja að þetta hafi verið Evrópusambandshugsjón síns tíma.
Eins og ég skýrði í lengra máli í grein sem birtist í Skírni árið 2000 er sögumaður Sturlungu hallur undir þetta viðhorf.[1] Það er ekki að undra þar sem stór hluti Sturlunga sögu var ritaður af bróðursyni Snorra, Sturlu Þórðarsyni, þeim sama og ritaði ævisögu Hákonar gamla og bar þar lof á kónginn. Það gat varla farið vel saman að hylla þennan fyrsta konung yfir Íslandi og að hafna stjórnspekinni sem virðist hafa verið ríkjandi við hirð hans.
Höfðingjaveldið sem lét í minnipokann fyrir kirkju og kóngi á 13. öld gerði ekki ráð fyrir neinum skýrum greinarmun á andlegu og veraldlegu valdi og ekki heldur heldur neinu alþjóðlegu valdakerfi. Æðstu menn samfélagsins voru höfðingjar og enginn var þeim æðri.
Í sumum Íslendingasögum örlar á andstöðu gegn eflingu konungsvalds. Í upphafi Víglundar sögu segir til dæmis frá landnámi Íslands að „margir mikilsháttar menn flýðu úr Noregi ok þoldu eigi álögur konungs, þeir sem váru af stórum ættum, ok vildu heldr fyrirláta óðul sín ok frændr ok vini en liggja undir þrælkan ok ánauðaroki konungs.“[2] Hér eru ekki spöruð stóryrði. Vald konungs er kallað þrælkun og ánauðarok.
Margar Íslendingasögur lýsa samfélagi þar sem höfðingjar eru engum háðir og leysa sameiginleg vandamál án þess að hafa neitt yfirvald. Mér þykir líklegt að á 13. öld hafi frásagnir af hetjuskap og glæsimennsku höfðingja, sem uppi voru þrem öldum fyrr, verið, að minnsta kosti öðrum þræði, einvers konar andóf gegn hugmyndafræði konungs og alþjóðlegs kirkjuvalds og þar með gegn kenningunni um sverðin tvö.
Voldugasti höfðingi 12. aldar var Jón Loftsson (1124–1197) fóstri Snorra Sturlusonar. Hann virðist hafa verið talsmaður höfðingjastjórnar og andvígur hinu alþjóðlega kirkjuvaldi. Sjálfsagt bar hann þó sama traust til Krists og þorri samtímamanna hans. En öfugt við þá sem litu á kenninguna um sverðin tvö sem réttan sannleika um farsæla samfélagsskipan taldi hann að kirkjugoðar, eins og hann sjálfur, væru æðstu menn samfélagsins bæði í veraldlegum efnum og trúarlegum og þyrftu ekki að lúta neinu alþjóðlegu valdi.
Jón Loftsson var, að því er virðist, ákveðinn í að verja það höfðingjaveldi sem hann var fulltrúi fyrir og hann talaði eins og vald sitt helgaðist af eignarrétti rétt eins og hjá höfðingjunum í heimi Íslendingasagnanna. Þessi skoðun birtist til dæmis í orðaskiptum Jóns og Þorláks biskups sem frá segir í Oddaverja þætti. Jón ætlaði að fá biskup til að vígja nýja kirkju sem hann hafði látið byggja að Höfðabrekku:
Herra biskup spurði […] hvárt Jón hefði heyrðan erkibyskupsboðskap um kirknaeignir.
Jón svaraði: „Heyra má ek erkibyskupsboðskap, en ráðinn em ek í at halda hann at engu, ok eigi hygg ek, at hann vili betr né viti en mínir forellrar, Sæmundr inn fróði ok synir hans. Mun ek ok eigi fyrirdæma framferði byskupa várra hér í landi, er sæmdu þann landssið, at leikmenn réðu þeim kirkjum, er þeira forellrar gáfu guði ok skildu sér vald yfir ok sínu afkvæmi.“
Byskup svaraði slíkum skynsemdum sem fyrr váru lesnar ok mörgum öðrum, svá segjandi: „Vel veizt þú þat, Jón, ef þú vilt sönnu fylgja, at byskup á kirkjueignum at ráða ok tíundum eftir setningum postulanna ok annarra heilagra feðra, ok því, at leikmenn megu ekki yfir þeim hlutum vald eignast, […] eru þeir bannsetjandi, sem tíundum eða guðs eignum halda með þrjózku móti byskupa vilja ok samþykki.“
Jón svaraði: „Þér meguð kalla þann bannsettan, sem þér vilið, en aldri mun ek í yðvart vald já minni eign undan mér, minni kirkju eða meiri, þeiri sem ek hefi vald yfir.“[3]
Svo virðist sem Snorri Sturluson hafi hugsað um stjórnmálin á sömu nótum og fóstri hans. Egils saga, sem var að líkindum samin af Snorra, heldur til dæmis á lofti hugsjón um sjálfstæða höfðingja. Um þetta segir prófessor Vésteinn Ólason:
Hugmyndafræði Egils sögu er skýr, hún miklar hinn frjálsa bændahöfðingja. Skýrleiki hugmyndafræðinnar gæti bent til að þessari hugmyndafræði, eða því þjóðfélagi sem hún bar uppi, hafi verið ógnað þegar sagan var saman sett. Svo skýru ljósi verður naumast varpað á aðstæður nema þær séu að nokkru leyti séðar utan frá, eða af þeim sem veit að annað er til.[4]
Í Ævisögu Snorra Sturlusonar eignar Óskar Guðmundsson honum líka „þverúð gegn konungsvaldi“ og telur að efasemdir hans um ágæti þess hafi jafnvel aukist með árunum.[5]
Heimskringla, sem Snorri ritaði um sögu Noregskonunga, er full af tilsvörum, ræðum og hálfkveðnum vísum, sem gera lítið úr konungum en hampa sjálfstæðum höfðingjum. Þar er ekki haldið fram neinum rökum með konungsvaldinu, sögupersónum þvert á móti lögð í munn rök gegn því. Frægasta dæmið um þetta er ræða Einars Þveræings sem hann flutti til að vara Íslendinga við því að verða við bón Ólafs Haraldssonar Noregskonungs um að þeir gæfu honum Grímsey:
Þá svarar Einar: „Því em ek fáræðinn um þetta mál að engi hefir mig að kvatt. En ef eg skal segja mína ætlan þá hygg eg að sá muni til vera hérlandsmönnum að ganga eigi undir skattgjafir við Ólaf konung og allar álögur hér, þvílíkar sem hann hefur við menn í Noregi. Og munum vér eigi það ófrelsi gera einum oss til handa heldur bæði oss og sonum vorum og allri ætt vorri þeirri er þetta land byggir og mun ánauð sú aldregi ganga eða hverfa af þessu landi. En þótt konungur sjá sé góður maður, sem eg trúi vel að sé, þá mun það fara héðan frá sem hingað til þá er konungaskipti verður að þeir eru ójafnir, sumir góðir en sumir illir. En ef landsmenn vilja halda frelsi sínu því er þeir hafa haft síðan er þetta land byggðist þá mun sá til vera að ljá konungi einskis fangstaðar á, hvorki um landaeign hér né um það að gjalda héðan ákveðnar skuldir þær er til lýðskyldu megi metast.[6]
Í Ólafs sögu Tryggvasonar, sem er ein af sögunum í Heimskringlu, segir frá því þegar Ottó II. keisari sigraði Harald Gormsson Danakonung í orrustu á Jótlandi og innlimaði Danmörku þar með í kristin dóm.[7] Þetta mun hafa gerst árið 987. Eftir það var Danmörk, a.m.k. að nafninu til, hluti þess alþjóðlega valdakerfis sem kenningin um sverðin tvö gerði ráð fyrir. Skömmu síðar segir sagan að Haraldur konungur hafi boðið kunnugum manni að fara hamförum til Íslands. Sá fór í hvalslíki. Hvar sem hann kom að landi sá hann að fjöll öll og hólar voru full af vættum sem flæmdu hann frá landinu.[8] Stærstar þessara landvætta voru þær sem nú prýða skjaldarmerki Íslands, drekinn á Austurlandi, fuglinn á Norðurlandi, griðungurinn á Vesturlandi og bergrisinn á Suðurlandi. Það er eins og Snorri láti landið sjálft bægja frá sér fulltrúa þess samevrópska valdakerfis sem Danmörk var orðin hluti af.
*
Ég hef nú fært fyrir því nokkur rök að á 13. öld hafi tekist á að minnsta kosti tvær mjög ólíkar hugmyndir um stjórnmál. Annars vegar var hugsjónin um vald höfðingja sem væru frjálsir og jafnir og viðurkenndu enga sér æðri og hins vegar kenningin um sverðin tvö. Snorri Sturluson fylgdi fyrrnefndu stefnunni en frændi hans Sturla Þórðarson þeirri síðarnefndu. Þessir tveir merkustu sagnaritarar okkar á miðöldum virðast því hafa verið á öndverðum meiði í pólitík. Ekki veit ég hvort það er ástæða þess að í ritum Sturlu andar sums staðar heldur köldu til Snorra og hann er jafnvel hafður að háði og spotti.
*
Kenningin um sverðin tvö var hluti af samevrópskri miðaldamenningu. En hvað um höfðingjaveldið? Ætli stjórnmálaskoðanir Snorra og Jóns Loftsonar fóstra hans hafi fallið að einhverri alþjóðlegri hugmyndafræði? Um þetta er margt óljóst en í þessum pistli leyfi ég mér að setja fram getgátur og vangaveltur og lesa milli línanna í bókmenntum Snorra og samtímamanna hans. Af þeim frjálslega lestri sýnist mér að sumt sé líkt með stjórnmálaskoðunum Snorra og þeim hugsjónum um sjálfstjórn frjálsra höfðingja sem lesa má um í ritum nokkurra fornra rómverskra sagnamanna.
Um miðja fyrstu öld fyrir Krist leið rómverska lýðveldið undir lok og keisaradæmi tók við. Í sagnfræðiritum eftir Sallustius (d. 35 f.Kr.), Livius (d. 17 e.Kr.) og Lucanus (d. 65 e.Kr.) er lýðveldistímanum lýst sem öld manndáða og frelsis, andstæðu ánauðar og ofríkis sem rómverskir borgarar máttu þola undir stjórn keisaranna.
Á dögum Snorra þekktu íslenskir lærdómsmenn að minnsta kosti sum þessara rita og vel má vera að þau hafi haft nokkur áhrif á höfunda Íslendingasagna sem rómuðu höfðingjaveldi fyrri tíma. Snemma á 13. öld var Rómverjasaga skrifuð á íslensku. Hún er að mestu endursögn á bókarköflum eftir Sallustius og Lucanus. Telja má næsta víst að Snorri hafi þekkt þetta rit. Sumt í frásögn hans af norskum höfðingjum minnir á Rómverjasögu og er freistandi að álykta að frelsishugsjónirnar í Heimskringlu og andófið gegn öflugra konungsvaldi sæki að einhverju leyti innblástur til rómverska lýðveldisins.
Heimskringla er ólík öðrum íslenskum konungasögum frá 13. öld því hetjurnar, sem lesandinn fær mesta samúð með, eru ekki kóngar heldur höfðingjar á borð við Erling á Sóla, Þorgný lögmann og Hrærek sem dó blindur á bænum Kálfskinni í Eyjafirði. Þessir menn streittust á móti eflingu konungsvaldsins. Snorri lætur þá alla mæla gegn hugmyndum af því tagi sem ríktu við norsku hirðina á ríkisárum Hákonar gamla. Hrærekur kvartar til dæmis yfir að enginn hafi verið sjálfráði fyrir Ólafi Tryggvasyni og menn hafi ekki einu sinni fengið að ráða því sjálfir á hvaða guði þeir trúðu fyrir ofríki hans.[9]
Þegar Ólafur Tryggvason bauð að gefa Erlingi á Sóla jarldóm neitaði hann að taka við aðalstign og sagði: „Hersar hafa verið frændur mínir. Vil eg ekki hafa nafn hærra en þeir.“[10 Allir þessir andstæðingar konungsvaldsins virðast hafa litið svo á að efsta lag samfélagsins ætti að vera hópur frjálsra höfðingja sem umgengjust hver annan sem jafningjar og viðurkenndu ekkert æðra vald.
Eftirfarandi ummæli um Pompeios mikla sem Rómverjasaga leggur í munn Kató yngra minna á orðin sem hér voru höfð eftir Erlingi á Sóla, að hann vildi ekki hafa hærra tignarnafn en frændur sínir: „sá maðr er nú frá fallinn er úlíkr ok úiafn er hinum fyrrum maunnum várum að kunna hóf að sínu ríki, [...]. hafði hann með sér ást hins rétta. [...] þó villdi hann ekki tignarnafn bera.“[11]
Líkt og Pompeios var á sínum tíma öflugasti talsmaður rómverska lýðveldisins og helsti andstæðingur Júlíusar Sesars var Erlingur helsti fulltrúi norskra héraðshöfðingja og einn þeirra sem lengst og fastast stóðu gegn ásælni konungsvaldsins. Orðin sem sögumenn hafa um þessa tvo höfðingja eru, að mínu viti, of lík til að um einbera tilviljun geti verið að ræða.
*
Á seinni öldum hafa margir stjórnmálahugsuðir sótt innblástur í rit þeirra rómversku sagnamanna sem hér voru nefndir. Meðal þeirra frægustu er Ítalinn Niccolò Machiavelli (1460-1527). Í riti sínu Discorsi fléttar hann saman endursögn á rómarsögu Liviusar og lofgjörð um rómverska lýðveldið. Lýðveldishugsjón Machiavellis er hluti af stjórnspekilegri arfleifð Vesturlanda og endurómar í ýmsum hugmyndum frá seinni tímum um ríkið sem samfélag frjálsra jafningja. Upphaflega snerust þessar hugsjónir um að höfðingjar réðu ráðum sínum á jafnréttisgrundvelli án þess að viðurkenna neitt yfirvald, en gerðu ráð fyrir að fólk af lægri stigum væri valdalaust. Á síðari öldum hafa lýðveldissinnar mikið til hætt að gera neinn greinarmun á háum og lágum og reynt að láta drauminn um sjálfstjórn frjálsra jafningja rætast fyrir alla án manngreinarálits. (Á ensku er stefna þeirra ýmist kölluð „republicanism“, „classical republicanism“ eða „civic humanism.“ Annar stærsti stjórnmálaflokkur Bandaríkjanna, sem var stofnaður um miðja 19. öld, er kenndur við þessa stefnu. Líklega var sú nafngift valin að nokkru til að heiðra minningu Thomasar Jefferson (1743 – 1826). Hann var þriðji forseti Bandaríkjanna og hélt á lofti lýðveldishugsjónum sem sóttu innblástur til rómverskra sagnfræðinga.)
Mig grunar að rit rómverskra sagnamanna hafi haft svipuð áhrif á Snorra Sturluson og þau höfðu á Machiavelli og fleiri upphafsmenn lýðveldishugsjóna á seinni tímum. Mér þykir trúlegt að þessi fornu rit hafi glætt með Snorra löngun til að verja stjórnskipan þar sem frjálsir höfðingjar eru efstir og jafnir í virðingarstiganum, ráða sjálfir ráðum sínum og þurfa ekki að lúta öðru valdi en því sem jafningjahópurinn sammælist um.
[1] Grein þessi heitir Sturlunga, goðaveldið og sverðin tvö og birtist í Skírni 174. árg. s. 49–78.
[2] Víglundar saga. Í Íslendinga sögur III. (Guðni Jónsson bjó til prentunar.) Reykjavík 1953, s. 359.
[3] Oddaverja þáttr. Í Byskupa sögur I. (Guðni Jónsson bjó til prentunar.) Reykjavík 1953, s. 137.
[4] Vésteinn Ólason. Samræður við söguöld – Frásagnarlist Íslendingasagna og fortíðarmynd. Reykjavík 1998, s. 163.
[5] Óskar Guðmundsson. Ævisaga Snorra Sturlusonar. Reykjavík 2009, s. 350–51.
[6] Snorri Sturluson. Heimskringla. (Ritstjórar Bergljót S. Kristjánsdóttir o. fl.) Reykjavík 1991, s. 406.
[7] S.r., s. 174.
[8] S.r., s. 182.
[9] S.r., s. 281–2.
[10] S.r., s. 207.
[11] Rómveriasaga, AM 595, 4o, (útg. Meissner) Berlin 1910, s. 130.