Atli
Harðarson
Af vefnum - apríl og maí 2005
31.
maí: Veruleikasjónvarp og sjónvarpsveruleiki
Það er gömul íslensk speki að einhvers
staðar verði vondir að vera. Nú um stundir eiga helstu
óvinir mannlífsins, sem eru heimskan og leiðindin, sér
fastan samastað í sjónvarpinu og leka þaðan
inn í stofu hjá fólki. Ég horfi ekki á
sjónvarp nema þegar ég fer í íþróttahúsið
á Jaðarsbökkum og hamast þar á þrekhjóli
eða stigmyllu. Þá horfi ég á fjóra
skjái samtímis og hef þannig náð að
sjá Idol, Extreme makeover, Formula 1, ensku knattspyrnuna, Ophru
Winfrey, ameríska heilagsandahoppara, Sveppa og Audda, Fear factor
og allt heila klabbið. Ég er semsagt með á nótunum.
Ég get ekki að mér gert að glotta út
í annað heimskunni til samlætis þegar fólk
lætur hafa sig að algeru fífli í veruleikasjónavarpsþáttum
þar sem það fær borgað fyrir að éta
maðk eða pissa í buxurnar. Starfsemi af þessu tagi
virðist í töluverðum vexti og ég velti því
fyrir mér hvort ekki hljóti að gilda einhverjar reglur
fyrir þá sem halda henni úti. Þeir sem ráðnir
eru til að pissa í sig fyrir framan sjónvarpsmyndavél
eru væntanlega einhvers konar verktakar. Stöðvar sem kaupa
þjónustu af þessu tagi í stórum stíl
ættu því að bjóða hana út þannig
að sá sem býðst til að pissa í sig fyrir
minnstan pening fái djobbið. Það gengur ekki að
lykilþættir í efnahags- og menningarlífi séu
fyrir utan öll lög og fjölmiðlar velti kostnaði
af óhagkvæmni við þáttagerð yfir á
saklausa neytendur sem verða fyrir vikið bæði að
borga há afnotagjöld og horfa á allt of margar auglýsingar
milli þess sem þeir fá að njóta þess
að fylgjast með hinum eina sanna veruleika. Ætti Samkeppnisstofnun
ekki a.m.k. að fylgjast með því hvernig útboðum
og gerð verksamninga er háttað í þessari ört
vaxandi atvinnugrein?
28.
maí: Ameríska auðvaldið
Á síðasta ári kom út hjá Herper
Collins forlaginu bók eftir John Steel Gordon
sem heitir An Empire of Wealth (það mætti kalla
hana Heimsveldi auðsins á íslensku). Þetta
er rúmlega 400 blaðsíðna yfirlitsrit um hagsögu
Bandaríkjanna frá því Virgíníufélagið
flutti enska sveitarómaga til Jamestown í byrjun sautjándu
aldar þar til Bill Gates var orðinn ríkasti maður
í heimi. Lesandinn fræðist um tóbakssölu,
akuryrkju og þrælahald, veiðar á þorski og
hval, spunamyllur og verksmiðjuvæðingu, skipaskurði,
járnbrautir, olíuvinnslu, rafvæðingu, verkalýðsfélög
og stéttabaráttu, kauphallarviðskipti, heimskreppu og
„New Deal“ Roosevelts. Hann kynnist líka stjórnmálamönnum
og athafnamönnum á borð við Vanderbilt, Carnegie,
J. P. Morgan, Rockefeller, Edison og Ford.
Þetta er vel skrifuð saga og höfundinum tekst
að tengja efnið með því að teygja sömu
þræðina gegnum alla kafla. Þessir meginþræðir
eru annars vegar stjórn banka- og peningamála og hins vegar
uppfinningasemin og sköpunarkrafturinn sem hefur einkennt bandarískt
hagkerfi frá upphafi.
Gordon rekur efnahagskreppur og ýmis áföll
til þess hvað stjórn peningamála var veik frá
því Andrew Jackson (sem var forseti frá 1829 til 1836)
lagði niður ríkisbanka (eða seðlabanka) þangað
til ríkisvaldið tók að sér stjórn
bankamála með „The federeal Reserve Act“ á
4. áratug 20. aldar. Ég get ekki að því
gert að mér finnast þessar skýringar ekki nema
rétt mátulega trúlegar. Kreppur gengu líka
yfir lönd þar sem bankamálum var stjórnað
af ríkinu og kreppan mikla sem hófst 1929 varð miklu
verri en kreppur 19. aldar vegna þess að stjórnarherrar
iðnríkjanna, með Herbert Hoover Bandaríkjaforseta
í broddi fylkingar, brugðust við niðursveiflu með
verndartollum og þjóðernissinnuð einangrunarstefna,
sósíalískir órar og oftrú á
ríkisafskipti voru í tísku á Vesturlöndum.
Hefðu frjálshyggjumenn eins og þeir sem höfðu
tögl og hagldir öldina á undan enn haldið um stjórnartauma
hefði þetta hugsanlega ekki orðið neitt meira en stutt
niðursveifla eins og þær urðu á fyrri gullöld
kapítalismans (sú seinni er núna). Sem dæmi
um áhrif verndartollanna má nefna að árið
1929 voru milliríkjaviðskipti talin nema um 36 milljörðum
dala en 1932 voru þau komin niður í 12 milljarða.
Á sama tíma dróst útflutningur Bandaríkjanna
saman úr 5,2 milljörðum í 1,2 milljarða dala.
Talandi um dali (dollara) þá rekur Gordon
sögu þess gjaldmiðils (sem upphaflega var skilgreindur
sem únsa af hreinu silfri) frá því byrjað
var að slá dali í Jóakmisdal í Bæheimi
á 16. öld þar til bandaríski dollarinn gekk næstur
guði almáttugum að völdum á árunum eftir
seinna stríð. Í millitíðinni segir frá
því að Spánarkonungur gerði gjaldmiðil
bæverskra dalamanna að opinberri mynt og Thomas Jefferson, sem
síðar varð forseti, ákvað að þessi
gjaldmiðill skyldi notaður í nýlendunum þrettán
sem mynduðu Bandaríki Norður Ameríku. Ótal
fleiri skemmtilegir fróðleiksmolar eru í ritinu. T.d.
segir frá því þegar Virgíníufélagið
flutti fyrsta skipsfarminn af konum til Jamestown og þær voru
seldar fyrir 125 pund af tóbaki hver. En þetta var útúrdúr.
Ég var að segja frá því sem tengir hagsögukaflana
saman og annað var stjórn peninga- og bankamála. Hitt
var uppfinningasemin. Gordon hefur ýmsar skýringar á
henni en sú sem dugar honum best er einfaldlega skortur á
vinnuafli. Á fyrstu öldum byggðar hvítra manna
í Bandaríkjunum höfðu þeir endalaus náttúrurauðæfi
en allt of fáar vinnandi hendur. Þrautalendingin var að
finna upp leiðir til að koma hlutunum í verk með lágmarksfyrirhöfn
og til varð menningarheimur sem gat af sér fleiri tækninýjungar
en nokkur annar fyrr eða síðar. Þessi skýring
dregur þó ekki nema hálfa leið því
ef hún væri öll sagan þá ættu Argentína
og Brasilía að hafa framleitt jafnmikið af tækni
eins og Bandaríkin. Gordon gerir sér þetta ljóst
og bendir á að ensk stjórnmálahefð og frelsi
í atvinnumálum hafi átt sinn þátt í
að skapa það efnahagsundur sem Bandaríkin eru, því
víst er það undur að land sem byggðist mest af
fátæklingum og flóttamönnum skuli búa
við miklu meira ríkidæmi en aðrir hlutar heimsins.
Fyrir stuttu las ég aðra bók um efnahagsmál
í Bandaríkjunum. Hún heitir Cowboy Capitalism
og er eftir þýska blaðamanninn Olaf Gersemann
(útgefandi Cato Institute). Sú bók fjallar ekki um
söguna heldur samtímann og ber saman kjör almennings
og efnahagsástand í Bandaríkjunum annars vegar og
Þýskalandi, Frakklandi og Ítalíu hins vegar.
Gersemann er gagnrýninn á stjórnvöld beggja
vegna Atlantshafs en samanburðurinn á hagstjórn og almennum
lífskjörum er Bandaríkjunum þó mjög
í hag.
Stór hluti textans er umfjöllun um tölfræðilegar
upplýsingar en Gersemann tekst samt að skrifa afar læsilega
bók. Hann fjallar í nokkuð löngu máli um
ýmsar goðsagnir um Bandaríkin, sem hann álítur
að séu útbreiddar í Evrópu, eins og að
þar sé ekkert velferðarkerfi, fólk eigi aldrei
frí, verkafólk sé undir hælnum á kapítalistum,
almenningur hafi ekki efni á læknisþjónustu
og að það sem Þjóðverjar kalla Amerikanische
Verhältnisse sé martröð fyrir alla alþýðu.
Allt þetta segir Gersemann vera ýkjur. Víst sé
margt að í Norður Ameríku en þegar gögn
séu borin saman sé afkoma venjulegs alþýðumanns
þar þó skárri en í Þýskalandi,
Frakklandi og á Ítalíu og það sem meira
er, í Vesturheimi fari ástandið heldur skánandi
en í hagkerfum Evrópulandanna þriggja sem um er fjallað
sé lítið um batamerki. (Sjálfur
skrifaði ég fyrir stuttu smá pistil um hugmyndir okkar
við austanvert Atlantshaf um Bandaríkin og fólkið
sem þar býr. Hann snýst ekki um efnahagsmál
heldur aðra þætti mannlífsins. Þeir sem vilja
lesa hann geta smellt hér.)
Bók Gersemanns var skrifuð á síðasta
ári. Síðan hún kom út hefur atvinnuleysi
í Þýskalandi enn aukist og tilburðir kratanna
þar til að fjölga atvinnutækifærum lofa ekki
góðu. Í Spiegel frá síðustu
viku (Nr. 21 23/05/05) eru þeir kallaði „Die totol
verrükckte Reform“ og bent á að nú sé
hlutfall atvinnulausra í Þýskalandi tvöfalt hærra
en í Bandaríkjunum og að í Þýskalandi
séu 50% þeirra sem eru á atvinnuleysisskrá
búnir að vera án vinnu í ár eða lengur
en aðeins um 12% atvinnulausra í Bandaríkjunum hafi
verið án vinnu í heilt ár eða lengur. Gögnin
sem Spiegel tíundar benda til þess að það sé
töluvert til í þeirri kenningu Gersemanns að fyrir
venjulegt alþýðufólk, sem ekki fæddist með
silfurskeið í munninum, sé betra að búa við
ameríska frjálshyggju en þýska jafnaðarstefnu.
26. maí: Sex myndir
 |
 |
 |
 |
 |
 |
22.
maí: Árni Björnsson, Stalín og Bangsapabbi
Ýmislegt lætur fólk út úr sér.
Í smágrein á blaðsíðu 44 í
Morgunblaðinu 21. maí heldur Árni Björnsson þjóðháttafræðingur
því fram að Stalín hafi ekki verið kommúnisti
þótt vera megi að hann „hafi á yngri árum
hnusað af hinni fallegu hugsjón kommúnismans.“
Fyrir þessu færir Árni þau rök að Stalín
haf látið myrða marga kommúnista og geti því
ekki hafa verið í sama liði og þeir. Með svona
hundalógik er hægt að sanna nánast hvað sem
er, t.d. að Hitler hafi ekki verið þjóðernissinni
því hann hafi látið myrða marga einlæga
ættjarðarvini. Nú bíð ég spenntur eftir
að Árni skrifi meira og sanni að Lenín, Hoxa, Maó,
Pol Pot og Chaucescu hafi ekki heldur verið kommúnistar.
Getur hugsast að Árni rugli saman kommúnisma
og stjórnspeki Bangsapabba í Hálsaskógi sem
lagði til að pólitísk vandamál í skógarsamfélaginu
yrðu leyst með því að öll dýrin yrðu
vinir? Ætli hann hafi alveg gleymt að það er hluti
af kenningunni, eins og Marx setti hana fram, að einstaklingshyggja
væri aðeins hluti af lífslygi (hugmyndafræði)
borgarastéttarinnar og eignaréttur, borgaraleg mannréttindi
og annar einstaklingsréttur væru stundlegt yfirvarp sem yrði
dregið til hliðar þegar alþýðan tæki
völdin? Sér hann ekkert samband milli þessara kenninga
og manndrápanna í Rússlandi á valdatíma
Stalíns?
21.
maí: Tvær greinar
Í dag birtist grein eftir mig í Lesbók Morgunblaðsins.
Hún fjallar um Nietzsche og leikritið Dínamít
eftir Birgi Sigurðsson. Greinin
liggur hér frammi. Í nýútkomnum Stefni
(tímariti ungra Sjálfstæðismanna) er grein eftir
mig sem heitir Lýðræði og almannvilji. Hún
liggur hér frammi.
17.
maí: Fótboltahöll og óvænt ríkidæmi
Fyrir nokkrum mánuðum síðan var Akranes
í hópi sveitarfélga sem ekki höfðu efni
á að hækka laun grunnskólakennara. Nú hefur
bærinn allt í einu efni á að byggja knattspyrnuhöll
fyrir mörg hundruð milljónir (þ.e. íþróttahús
sem er svo risastórt að fótboltavöllur kemst fyrir
innan í því).
Ég get ekki að mér gert að efast um
að bærinn hafi eignast svona mikla peninga á svo stuttum
tíma? Raunar óttast ég að þeir sem ráða
ferðinni í bæjarmálum telji allt í lagi
að eyða um efni fram í fótbolta, hann sé
svo miklu mikilvægari en allt annað. Vonandi er þessi
ótti þó ástæðulaus. Vonandi vita
þeir sem stjórna okkar ágæta bæ að
samkeppni sveitarfélaga um dugmesta fólkið og framsæknustu
fyrirtækin vinnst ekki á knattspyrnuvellinum, en góðir
skólar og góð þjónusta við börn
getur átt verulegan þátt í að gefa Skaganum
forskot í þessari samkeppni, sem líklega fer enn harðnandi
á næstu árum.
14.
maí: Boðorðin átta og minningargreinar framtíðarinnar
Meðan ég drakk morgunkaffið í morgun las ég
Morgunblaðið. Þar er á blaðsíðu 34
grein eftir Ágústu Johnson sem heitir Heilsuboðorðin
átta. Þessi boðorð hefjast öll á
orðunum „þú skalt“ og tíunda allt
sem fólk, einkum þó kvenfólk, skal gera skilyrðislaust.
Önnur boðorð er sjálfsagt að hafa til hliðsjónar
ef og þegar aðstæður leyfa en þessi átta
má aldrei brjóta því þá verður
fólk bæði feitt og ljótt og líkamsfita
er sem kunnugt er versta farg sem hægt er að leggja á
samvisku nokkurs manns. Í framhaldi af lestri þessara góðu
boðorða hætti ég við að fá mér
annan disk af Cocoa Puffs og fór að velta því
fyrir mér hvernig minningargreinar verði eftir svosem eins
og aldarfjórðung.
Meðan skorti allt til alls og alþýðufólk
átti fullt í fangi með að uppfylla brýnustu
þarfir barna sinna og annarra skjólstæðinga fengu
bestu menn og konur gjarna þau eftirmæli að þeim
hefði aldrei fallið verk úr hendi eða verið einhverjum
stoð og stytta. Skorturinn gerir iðjusemi að dyggð en
þar sem fólk býr við ofgnótt er meiri ástæða
til að hampa sjálfsaga og hófsemi. Kannski sjáum
við bráðum minningargreinar þar sem sagt verður
um fólk sem skaraði fram úr í lifanda lífi:
„Hún hafði fullkomna stjórn á líkamsþyngd
sinni“ eða „Aldrei fékk hann sér tvisvar
á diskinn“.
10.
maí: Lygasagan um áttatíuprósentin
og ræða Halldórs Ásgrímssonar
Í svari Davíðs Oddsonar utanríkisráðherra
við fyrirspurn Sigurðar Kára Kristjánssonar, þingmanns
Sjálfstæðisflokksins, um innleiðingu EES-gerða
kemur fram að samkvæmt upplýsingum EFTA-skrifstofunnar
hafa 2527 tilskipanir, reglugerðir og ákvarðanir verið
teknar inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið
á síðasta áratug. Er það um 6,5% af
heildarfjölda Evrópusambandsgerða á tímabilinu.
Það er semsagt komið á daginn að
klisjan um að Íslendingar þurfi að taka upp 80% af
löggjöf Evrópusambandsins er lygi, líklega margendurteknasta
lygi í stjórnmálaumræðu undanfarinna tíu
ára. Þetta hefur hver étið upp eftir öðrum:
„Sérfræðingar“ um Evrópumál,
Samfylkingarþingmenn, talsmenn Brusselvaldsins og meira að segja
Halldór Ásgrímsson sem var utanríkisráðherra
mestallan tímann sem þessu var logið hvað ákafast.
Í ræðu sem Halldór flutti við Háskólann
á Akureyri þann 18. mars 2003 sagði hann:
Höfuðmarkmið þessarar ráðstefnu er að ræða möguleikana á aukinni þátttöku almennings í ákvarðanatökuferli ESB. Í spurningunni felst ákveðin afstaða og hún er því gildishlaðin: Með spurningunni gefum við okkur að þörf sé á að auka þessa þátttöku, enda fáir sem vilja minnka möguleika almennings á þátttöku í ákvarðanatöku. Og víst er um það að ákvarðanatökuferli ESB er bæði flókið og fjarlægt fyrir hinn almenna borgara í aðildarríkjum sambandsins. Það er enn flóknara og fjarlægara fyrir hinn almenna borgara á Íslandi, sem samt sem áður þarf að búa við meira en 80% af löggjöf Evrópusambandsins í sínu daglega lífi. (Tilvitnun tekin af vef utanríkisráðuneytsins: http://brunnur.stjr.is/interpro/utanr/utanrad.nsf/pages/wpp2329)
Nokkrar
álíka tilvitnanir í Samfylkingarmenn og „sérfræðinga“
má finna í Vef-Þjóðviljanum
í dag 11. maí 2005 (131. tbl. 9. árg.)
Þessi klisja um áttatíu prósentin
hefur verið notuð sem rök fyrir því að Íslendingar
sæktu um aðild að Evrópusambandinu. Rökfærslan
var hjá flestum eitthvað á þá leið
að fyrst við þyrftum hvort sem er að taka upp mestallt
regluverk sambandsins væri okkur eins gott að fá aðild
svo við gætum haft einhver áhrif á mótun
þessa regluverks. Að baki virðist hafa búið sú
hugmynd að íslensk stjórnvöld hefðu lítið
sem ekkert um það að segja hvaða ákvarðanir
væru teknar fyrir Evrópska efnahagssvæðið nema
landið fengi fulla aðild að Evrópusambandinu. Samkvæmt
því sem núverandi utanríkisráðherra
segir er ekki nóg með að þetta um áttatíu
prósentin sé hreinn þvættingur heldur er blaðrið
um áhrifaleysi landsmanna líka lygi og þvæla.
Í umræðu um málið á þingi sagði
hann meðal annars að raunar væri það þannig
með þessi 6,5%, sem Íslendingar hefðu tekið inn
í sitt regluverk, að þeir hefðu mikið um málið
að segja á öllum stigum þess nema á lokastiginu
sem væri oftast nær hreint formsatriði.
Ætli „sérfræðingarnir“,
sambandssinnarnir, Samfylkingarmennirnir og Halldór Ásgrímsson
hafi allan tíman trúað því að við
værum í raun og veru að taka upp 80% af öllu reglugerðaruglinu
frá Brussel? Ef svarið er já er fáviska þeirra
sem þykjast geta haft vit fyrir okkur í utanríkismálum
mikið undrunarefni. Ef svarið er nei þá verður
þeim a.m.k. ekki fyrirgefið á þeim forsendum að
þeir vissu ekki hvað þeir gjörðu.
10.
maí: Inntökuskilyrði í háskóla
Í dag var ég á fundi í Háskóla
Íslands þar sem meðal annars var fjallað um inntökuskilyrði
í ýmsar deildir skólans. Meðal þeirra sem
töluðu var Stefán B. Sigurðsson sem sagði frá
inntökuskilyrðum í Læknadeild. Í máli
hans kom fram að meðan deildin notaði „numerus clausus“
(þ.e. samkeppnispróf á fyrsta ári) var erfitt
fyrir þá sem voru að byrja í fyrsta sinn að
ná jafngóðum árangri og þeir sem voru að
gera aðra eða þriðju tilraun. Árangurinn var
sá að flestir sem komust á annað ár höfðu
farið oftar en einu sinni gegnum fyrsta árið og mikill
fjöldi nemenda eyddi tíma í að sitja aftur og aftur
á fyrsta ári án þess að komast neitt lengra
en það. Þetta var sóun á dýrmætum
tíma mjög margra nemenda. Læknadeild er enn með
samkeppnispróf en nú eru þau haldin í júní
og prófað úr námsefni framhaldsskóla.
Meira en 200 nemendur þreyta prófið og þeir 48
sem standa sig best fá að hefja nám í deildinni
að hausti. Að sögn Stefáns er reynslan af þessu
góð og liðin tíð að stórir hópar
nemenda sitji á fyrsta ári í deildinni án
þess að komast upp á annað ár.
Í framhaldi af erindi hans fór ég
að hugsa um hvað gerist þegar þessi próf verða
haldin með svipuðu sniði ár eftir ár og þeir
sem ekki eru með þeim 48 efstu í vor fara aftur í
prófið að ári. Endar ekki með því
að þeir sem eru að þreyta það í fyrsta
sinn eiga litla möguleika í samkeppni við þá
sem hafa farið í það einu sinni eða oftar og
notað tímann á milli til að læra enn betur
þau fræði sem prófað er úr? Verður
útkoman ekki aftur sú að læknanám hjá
efnilegum nemendum dregst ári eða tveim lengur en þörf
er á? Liggur vandinn sem fylgdi „numerus clausus“ ekki
í eðli samkeppnisprófa sem má taka aftur og aftur?
Ég hef svo sem ekkert svar við því
hvernig best er að velja milli umsækjenda um háskólanám
þar sem færri komast að en vilja. Það er tæpast
hægt að nota einkunnir úr framhaldsskólum því
skólar hafa misjafnar aðferðir við námsmat og
misþung próf svo einkunnir úr ólíkum
skólum eru ekki sambærilegar. Ef til vill eru inntökupróf
skásta leiðin en mér finnst að þá ætti
að tryggja að þeir sem fá sæmilega einkunn
í þriðju tilraun fari ekki sjálfkrafa fram fyrir
þá sem fá næstum jafngóða einkunn
í fyrstu tilraun. (Kannski ætti að lækka einkunn
um 10% í hvert sinn sem próf er endurtekið þannig
að sá sem svarar 70% rétt í annað sinn sem
hann tekur prófið fái bara 6,3 en ekki 7,0.) Svo má
hugsa sér að háskólar noti einkunnir á
samræmdum stúdentsprófum til að velja milli nemenda
en til þess þyrftu þau líklega að vera í
fleiri greinum en bara ensku, íslensku og stærðfræði.
Kannski ættu samræmdu stúdentsprófin að
vera 5 eins og heimild er til í lögum (þ.e. í
ensku, íslensku, náttúruvísindum, samfélagsgreinum
og stærðfræði).
Sumir skólar nota flóknari aðferðir
en þær sem hér hefur verið minnst á. Til
dæmis gefur Kennaraháskólinn hverjum umsækjanda
stig þar sem tekið er tillit til margs konar verðleika.
Þessi aðferð virðist sanngjörn (því
vissulega er dapurlegt ef hæfileikaríkur maður sem hefur
sannað sig með ýmsum verkum fær ekki skólavist
vegna þess að honum gekk illa á einu fjandans prófi
meðan bjáni sem ekkert kann nema bara það sem var
spurt um á þessu eina prófi flýgur inn). Aðferð
Kennaraháksólans hefur þó svipaðan galla
og „numers clausus“ í læknadeild hafði og
mig grunar að inntökupróf sem má þreyta oft
geti haft, nefnilega að gera þeim sem eru um tvítugt
og nýkomnir með stúdentspróf erfitt fyrir, þeir
hafa einfaldlega ekki haft tíma til að gera allt sem inntökukerfið
gefur punkta og prik fyrir. Vel heppnaðar reglur um inntöku nemenda
þurfa að vera sanngjarnar og velja úr þá
sem eru líklegastir til að standa sig vel í námi
án þess að hafa þá hliðarverkun að
nám tefjist svo misserum skipti.
9.
maí: Mýrarljós
Fór í Þjóðleikhúsið
í gær ásamt nokkrum vinnufélögum og sá
Mýrarljós eftir írska leikskáldið
Marinu Carr. Hef sjaldan séð jafnfrábært leikrit
og þetta er það besta sem ég hef séð
í Þjóðleikhúsinu síðan ég
fór á Með fulla vasa af grjóti eftir
Marie Jones, sem vel að merkja er líka Íri. Kannski
írsk menning höfði sérstaklega til okkar Skagamanna
sem búum í bæ þar sem írar námu
land, Jónas Árnason bjó, haldnir eru írskir
dagar á hverju sumri og starfrækt þjóðlagasveit
við tónlistarskólann sem spilar eins og hverjir aðrir
Írar.
Mýrarljós er stórmerkileg
smíð. Þetta er öðrum þræði forngrískur
harmleikur þar sem herfileg örlög eru óumflýjanleg
frá fyrsta atriði (söguþráðurinn er nokkurn
veginn eins og í Medeu eftir Evrípídes).
Sviðsetningin minnir líka um sumt á forngrískt
leikrit (sumir leikendur t.d. með grímur) en framvindan á
sviðinu samt fullkomlega raunsæ - allt sem er sýnt getur
gerst í venjulegri sveit og er nánast óumflýjanlegt
að gerist undir þessum kringumstæðum. Leikritið
fylgir formúlunni: Hverfist um einn atburð, á einum
stað, á einum degi. Kona, lítils metin af samborgurum
sínum, var sjö ára gömul yfirgefin af drykkfelldri
móður, á dóttur með unnusta til margra ára
sem nú hefur yfirgefið hana, býr ein úti í
Mýri og á nú að hrekjast af jörð sinni
eftir að hún hefur verið véluð til að skrifa
undir afsal. Dagurinn sem óhorfendur sjá er brúðkaupsdagur
unnustans fyrrverandi. Hann hefst á illum fyrirboða og áður
en hann er liðinn hefur aðalpersónan brennt bæ sinn
- drepið dótturina - fyrirfarið sér.
Svona harmleikur hefur eðli málsins samkvæmt
ekki siðferðilegan boðskap. Hann er harmleikur og því
utan við allt sem hægt er að dæma með því
að segja að einhver breyti rétt eða rangt. Hann lýsir
aðstæðum þar sem ekki er neinnar undankomu auðið
- fólk gerir hræðilega hluti vegna þess að
það hefur gengið í gildru þar sem veilur þess
og mannleg takmörk smella in í vélar umhverfisins og
snúast með án þess að neinn fái rönd
við reist. Vitaskuld var einhvern tíma gengið í
gildruna en þá var ekki hægt að vita að hún
væri gildra.
7.
maí: Friedrich Nietzsche og Dínamít eftir Birgi Sigurðsson
Í gærkvöldi fór ég í Þjóðleikhúsið
og sá Dínamít eftir Birgi Sigurðsson.
Það fjallar um ævi þýska heimspekingsins
Friedrichs Nietzsche sem uppi var frá 1844 til 1900. Þetta
er vel heppnuð leiksýning. Mér fannst uppfærslan
flott og leikararnir hver öðrum betri. Þó má
finna að því að síðasta atriðið
fyrir hlé, þar sem Nietzsche er að sturlast, er heldur
langdregið og mætti stytta það.
Í upphafi sýningarinnar höfðu
áhorfendur kynnst Nietzsche sem hláturmildum eldhuga sem
hefur lag á að orða glannalegar hugmyndir með eftirminnilegum
hætti. Eftir hlé er hugsuðurinn hins vegar mállaus
og að því er virðist meðvitundarlaus og lamaður
meðan Elísabet systir hans misnotar rit hans og hugmyndir í
þágu þýskrar þjóðernisstefnu.
Með leikritinu leggur Birgir Sigurðsson áherslu
á að skilningur þýskra þjóðernissinna
á Nietzsche sé útúrsnúningur og það
held ég að sé vissulega rétt hjá honum.
Ofurmennið sem hann skrifaði um er miklu líkara Línu
langsokk en Hitlersæskunni. Mér finnst Birgir þó
ganga fulllangt í að hvítþvo Nietzsche. Þar
sem heimspeki hans ber á góma er áherslan öll
á einn þátt í margflókinni kenningasmíð.
Þessi eini þáttur er andófið gegn þrúgandi
trúarkreddum sem blanda hverja jarðneska gleði seyrnum
keimi og kveða öllu varða að búa sig undir eilíft
líf eftir dauðann. Birgir tínir upp þá
hluta af verkum Nietzsche sem snúast um að gjalda jákvæði
við jarðlífinu, þroska hæfileikann til að
gleðjast yfir því sem er hér og nú og sigrast
á hleypidómum, hugsunum og tilfinningum sem hindra að
menn fái notið sín hver á sinn hátt.
Af leikritinu mætti ráða að kenningar
Nietzsche snúist einkum um boðskap af svipuðu tagi og finna
má í kvæðum Stephans G. Stephanssonar. Þetta
er fullmikil einföldun. Boðskapurinn sem Birgir leggur áherslu
á er aðeins hluti af því sem Nietzsche hafði
til málanna að leggja. Hann ritaði sínar frægustu
bækur á níunda áratug nítjándu
aldar, rétt áður en hann sturlaðist af völdum
sárasóttar. Í þessum bókum fer hann
ekki aðeins hamförum gegn trúarlegum naglaskap og siðavandri
meinfýsi. Hann lætur einnig gamminn geisa móti kristnu
siðferði, lýðræði, skynsemishyggju og hugsjónum
upplýsingarinnar um frelsi, jafnrétti og bræðralag
allra manna.
Nietzsche var afburða penni. Bækur hans hafa
í meira en hundrað ár heillað menn og dáleitt.
Í þeim ægir saman fræðilegum kenningum um
siðferði og gildismat, skarpri gagnrýni á sjálfsblekkingu
og hleypidóma, róttækri einstaklingshyggju og glannalegum
stjórnmálaskoðunum sem eru einhvers konar blanda af
hetjudýrkun og hugmyndum um að forréttindi til handa
afburðamönnum skapi vaxtaskilyrði fyrir æðri menningu.
Hætt er við að flestum sem snobba fyrir Nietzsche nú
á dögum þyki þessi hugmyndablanda beisk í
munni ef þeir reyna að sulla henni í sig óþynntri.
5.
maí: Adrían Leverkühn
Var að ljúka við að lesa skáldsöguna Doktor
Fástus efir Thomas Mann (1875–1955). Í sögunni,
sem út kom árið 1947 gerir Mann upp við ógnvaldinn
Friedrich Nietzsche (1844–1900). Þótt hann sé
ekki nefndur í sögunni er ævisaga Nietzsche svo sláandi
lík ævi söguhetjunnar, tónskáldsins Adríans
Leverkühn, að lesandinn hlýtur að skoða þennan
ímyndaða listamann sem hliðstæðu heimspekingsins.
En ævisagan er líka spegilmynd af sögu Þýskalands
á fyrri hluta 20. aldar og segir frá siðferðilegri
upplausn sem endaði með valdatöku Nazista og hörmungum
seinni heimstyrjaldarinnar. Í sögulok er Adrían Leverkühn
ósjálfbjarga skar og sturlaður af völdum sárasóttar
(eins og Nietzsche var síðasta áratuginn sem hann lifði)
og þá er Þýskaland líka lamað og
ósjálfbjarga. Líkt og Nietzsche og Leverkühn
féll Þýskaland saman eftir að hafa hamast gegn
hefðbundnu siðferði og gildismati, Nietzche með heimspeki
sem boðaði umturnun allra gilda, Leverkühn með hinni
djöfullegu Opinberunaróratóríu og Þýskaland
með hervirkjum sem áttu engan sinn líka.
Í sögu Thomasar Mann birtist hin siðferðilega
upplausn meðal annars í samræðum menntamanna. Til
dæmis þar sem þeir ræða um „að útrýma
hinum sjúku í stórum stíl, einfaldlega drepa
þá, sem vanfærir væru um að lifa eða
geðveikir og … snúa bakinu í alla þessa
mannúðarbleyðimennsku, sem væri leifar hins borgaralega
tímaskeiðs.“ (Bls. 462–463 í þýð.
Þorsteins Thorarensen sem Fjölvi gaf út árið
2000 ). Nokkru síðar (bls. 466) segir sögumaður frá
því að Adrían Leverkühn semji tónverk
„í furðulegu samræmi — næstum nákvæmlega
sama anda“ og þessar samræður. Mann segir ekki berum
orðum að Nietzsche hafi verið talsmaður Nazisma enda væri
það ekki rétt. Nietzsche var ekkert sérstaklega
illa við Gyðinga og hann fyrirleit þýska þjóðernisstefnu
og virðist hafa skammast sín fyrir að vera Þjóðverji,
a.m.k. segir sagan að hann hafi stundum logið því
að hann væri pólskur. En Thomas Mann hefði ekki látið
sama mann vera í senn spegilmynd Nietzsche og Nazismans nema hann
hafi álitið heimspeki Nietzsche hluta af sama menningarástandi
eða talið einhvern skyldleika með henni og hugmyndafræði
Þriðja ríkisins.
1.
maí
Í dag er frídagur verkamanna. Ætli fólk,
jafnvel gott fólk, álpist ekki enn eitt sinn í göngu
með rauðu fánadrusluna sem blakti hvað glaðast
þegar herir „alþýðunnar“ skutu niður
námsmenn á Togi hins himneska friðar, verkamenn í
Berlín og vorið í Prag. En hvað sem líður
þessum fíflagangi með fánann er þetta dagurinn
sem fólk notar til að ræða um hagsmuni alþýðu,
stefnu og starf launþegasamtaka og málefni sem þau
beita sér fyrir. Sjálfur er ég í meðlimur
og stjórnarmaður í stéttarfélagi stjórnenda
í framhaldsskólum sem er fámennast og minnst af aðildarfélögum
Kennarasambands Íslands. Einhverjum finnst því e.t.v.
að ég ætti að vera í kröfugöngu,
en því er til að svara að ég kann ekki við
að ganga undir rauðum fána og slagorðum frá
nítjánhundruðþrjátíuogeitthvað.
Vil ég þó gjarna vinna fyrir félagið mitt
og gera því það gagn sem ég get— og
það eins þótt ég sé allt annað
en ánægður með sumt í starfsháttum
Kennarasambandsins eins og t.d. þá áráttu að
koma í veg fyrir að kennarar við einstaka skóla
geri vinnustaðasamninga sem eru aðeins öðru vísi
en miðstýrði aðalkjarasamningurinn og öll málaferlin
sem það etur mönnum út í til þess eins
að tapa þeim.
Ég held að ég sé ekki sá
eini sem tek virkan þátt í stöfum stéttarfélags,
vil gjarna vinna í þágu réttmætra hagsmuna
launafólks og bættra kjara fyrir þá sem eru
hafðir út undan í allsnægtaþjóðfélaginu
en kann engan veginn við þann anda sem svífur yfir kröfugöngum
verkalýðsfélaga þann fyrsta maí ár
hvert. Er ekki kominn tími til að breyta þessum hátíðahöldum,
t.d. á þann veg sem Iðnnemasambandið
hefur stungið upp á?
30.
apríl: Ísland í Öryggisráðið?
Íslensk stjórnvöld hafa nú um nokkurt skeið
beitt sér fyrir því að fá fulltrúa
í Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna.
Þessi áform hafa verið gagnrýnd nokkuð vegna
þess að kosningabaráttan og þátttakan í
störfum ráðsins mun kosta talsverða peninga. Utanríkisráðherra
hefur nýlega upplýst að kostnaðurinn sé áætlaður
um 600 milljónir króna.
Mér skilst að markmiðin með framboði
til Öryggisráðsins séu einkum að Íslendingar
hafi aukin áhrif og geri sig gildandi sem fullburða aðilar
að alþjóðlegu valdatafli. Mig grunar að til viðbótar
við þessi yfirlýstu markmið búi að baki
framboðinu löngun eftir athygli og frægð, að nafn
landsins verði oftar í fréttum. Hversu eftirsóknarvert
ætli þetta sé? Er ekki betra að rækta garðinn
sinn? Getum við ekki unnið heiminum meira gagn með öðru
móti?
Vera má að menn verði seint á
eitt sáttir um svör við þessum spurningum enda erfitt
að fullyrða um slík efni að óreyndu máli.
Hins vegar held ég óhætt að fullyrða að
vopnlaus þjóð sé komin út á ansi
hálan ís ef hún lætur atkvæði sitt
ráða úrslitum um stríð og frið. Í
Öryggisráðinu eru teknar ákvarðanir um beitingu
hervalds og slíkum ákvörðunum þarf að
fylgja eftir með því að senda hermenn í ferðir
þar sem sumir hljóta örkuml og sumir koma aldrei til
baka. Ríkisstjórn sem styður slíka ákvörðun
hlýtur að vera siðferðilega skuldbundin til að
tefla fram sínum eigin her.
Það er ekki verjandi að ríki hafi
úrslitaáhrif í þá veru að senda
heri annarra þjóða á vígvöllinn án
þess að samþykkja að sínir eigin menn gangi
við hlið þeirra alla leið. Hvernig ætlar íslenska
ríkið að gera skyldu sína í þessum
efnum? Ef stjórnvöld geta ekki svarað því
ættu þau að hætta við framboð sitt til Öryggisráðsins.
Þótt athyglin og „frægðin“
yrðu kannski eitthvað minni yrði heiður landsmanna miklu
meiri ef peningarnir sem ævintýrið á að kosta
yrðu notaðir til að kaupa sjúkragögn og læknishjálp
fyrir fólkið sem lendir í eldlínunni næst
þegar þeir sem helst gera sig gildandi í alþjóðlegu
valdatafli ákveða að farið skuli í stríð.
28.
apríl: Flatur skattur
Nýlega fjallaði tímaritið The Economist
um flatan skatt, þ.e. það fyrirkomulag sem tekið hefur
verið upp í nokkrum löndum Austur Evrópu að
leggja sama skatthlutfall á allar tekjur, hvort sem þær
eru háar eða lágar og hvort sem þær eru
laun fyrir vinnu, hagnaður af sölu, arður af fjarfestingum
eða vextir af bankabók. Einu
sinni skrifaði ég pistil um skatta og benti á að
með flötum skatti sé kostur á að gera skattheimtu
lýðræðislegri en hún er nú. Ýmis
fleiri rök mæla með flötum skatti. Ein þau veigamestu
eru að mishátt skatthlutfall dregur úr almennri hagsæld.
Ástæðan fyrir þessu er einföld:
Hugsum okkur að lagður sé 20% skattur
á tekjur sem aflað er með aðferð (eða af aðila
af tegund) A og 30% á tekjur sem aflað er með aðferð
(eða af aðila af tegund) B. Þessi flokkun í A og
B getur verið af ýmsu tagi. Sumir hafa t.d. stungið upp
á að fyrirtæki á landsbyggðinni greiði
lægri skatt en fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu
og ef menn vilja hafa eitthvert tiltekið dæmi huga gæti
flokkur A verið fyrirtæki í dreifbýli sem borga
20% skatt og flokkur B verið fyrirtæki í þéttbýli
sem borga 30% skatt.
Hugsum okkur að einhver (maður, hópur
eða fyrirtæki) geti grætt 1.000.000 kr. með því
að skipa sér í flokk B (t.d. með því
að hafa fyrirtæki sitt í þéttbýli)
en aðeins 900.000 kr. ef hann skipar sér í flokk A (flytur
t.d.í dreifbýli). Tapið af að velja flokk A er þá
100.000 kr. En ef sá sem um ræðir heldur sig við
flokk B greiðir hann 30% af 1.000.000 sem er 300.000 í skatt
og heldur eftir 700.000 til ráðstöfunar. Flytji hann sig
í flokk A borgar hann 20% af 900.000 sem er 180.000 í skatt
og heldur eftir 720.000. Hann græðir 20.000 á flutningunum
en ríkið tapar 120.000. Ójöfn skattheimta ýtir
því undir að sá sem hefur þetta val velji
óhagkvæmari kostinn. Hann græðir á að
velja óskynsamlega en samfélagið sem heild tapar.
Ef einstaklingar eða fyrirtæki geta einhverju
um það ráðið hvernig tekjur þeirra flokkast
þá leiðir ójafnt skatthlutfall til þess
að þeir hafa hag af að velja kosti sem eru óhagstæðir
fyrir heildina. Þeir eru því ekki leiddir af ósýnilegri
hönd svo þeir bæti almannahag um leið og þeir
leitast við að efla sinn eigin. Þess í stað er
brugðið ósýnilegum fæti fyrir samfélagið
allt svo það veltur á hausinn þegar einstaklingar
reyna að hreyfa sig í eigin þágu.
26.
apríl: Það vantar færri námsbrautir
Þegar rætt er um námsframboð framhaldsskóla
heyrist æði oft sagt að það vanti fleiri námsbrautir
svo allir geti fundið nám við sitt hæfi. Þetta
held ég að sé ekki nema í mesta lagi hálfur
sannleikur og hitt sé sönnu nær að fækka þurfi
námsbrautum. Það var a.m.k. framfaraskref þegar
iðnbrautum var fækkað um eina og nám í hárskurði
og hárgreiðslu sameinað á eina námsbraut
í hársnyrtiiðn og ákveðið að þeir
sem ljúka henni mættu klippa bæði karla og konur.
Á sama hátt yrði það framför ef einhverjar
af þeim sex mismunandi námsleiðum í málm-
og véltæknigreinum sem skilgreindar eru í Aðalnámskrá
framhaldsskóla yrðu sameinaðar. Munurinn á námi
vélvirkja og rennismiða er t.d. svo lítill að það
mætti sem best láta þessar tvær brautir renna
saman í eina. Sama má segja um sjö mismunandi námsleiðir
í bygginga- og mannvirkjagreinum og líka um fimm mismunandi
námsleiðir í uppeldis- og tómstundagreinum. Þannig
mætti lengi telja.
Eins og er skilgreinir Aðalnámskrá
framhaldsskóla um 100 mismunandi námsbrautir. Margar þessara
brauta eru alltof sérhæfðar. Samruni námsbrauta
og fækkun yrði til bóta. Fyrir þessu eru einkum
þrjár ástæður:
1) Unglingar á framhaldsskólaaldri eru
yfirleitt ekki tilbúnir til að velja sér þrönga
sérgrein. Þeir vilja að margar leiðir standi opnar.
Nám sem býr þá undir stóran flokk starfa
(t.d. öll störf innan málm- og véltæknigreina)
höfðar því líklega til fleiri en nám
sem veitir mjög þröngt afmörkuð réttindi.
2) Sé einhverju sviði skipt niður í
margar sérgreinar verða nemendur í hverri grein fáir.
Framhaldsskólar búa við takmörkuð fjárráð
og geta því ekki haldið úti kennslu í mjög
fámennum hópum svo þeir loka þessum mörgu
fámennu deildum. Ef fimm nemendur í skóla velja námsbraut
í rennismíði og sjö nemendur velja námsbraut
í vélvirkjun þá er hætt við að
kennsla á báðum brautunum falli niður. Væru
þær hins vegar sameinaðar í eina braut þá
væru tólf nemendur á henni og þeir fengju allir
að nema fagið sem þeir völdu sér.
3) Það er í flestum tilvikum óraunhæft
að hægt sé að kenna mjög þröngt afmarkað
starf í skóla. Þröng sérhæfing hlýtur
að eiga sér stað í fyrirtækjum þar sem
menn læra á vélar og framleiðsluferli sem eru
kannski til í einu eintaki á landinu og krefjast kunnáttu
sem gengur þvert yfir smásmugulega skiptingu í einstakar
undirgreinar.
Sumt af því sem menn éta upp hver eftir
öðrum þegar talað er um skólamál er meinlaus
vaðall. Klisjan um að það vanti fleiri námsbrautir
er vaðall en ekki alveg meinlaus. Hún beinir athyglinni frá
því sem raunverulega kemur í veg fyrir að allir
finni nám við sitt hæfi innan framhaldsskólakerfisins.
23.
apríl: Forborðnir ávextir
Í mestallan dag hef ég setið á ráðstefnu
í húsakynnum Háskóla Íslands. Hún
bar yfirskriftina Forboðnir
ávextir og fjallaði um trú og vísindi. Ráðstefnan
var haldin að undirlagi Steindórs
J. Erlingssonar vísindasagnfræðings.
Sumt sem þarna var sagt þótti mér
merkilegt. Til dæmis fannst mér töluvert varið í
erindi Guðmundar Inga Markússonar trúarbragðafræðings
þar sem hann sagði frá tilraunum til að nota þróunarkenningu
Darwins og nýjustu kenningar í hugfræði til að
útskýra hvers vegna trú og trúarlegar hugmyndir
eiga sér svo mikinn hljómgrunn hjá mannfólkinu.
Sjálfur flutti ég erindi þarna sem bar yfirskriftina
Synir Mörtu. Það
liggur hér frammi.
21.
apríl: Heiðarlegt strit
Þann 8. mars síðastliðinn sat ég Nordiska
Skolledarkongressen í Svenska Mässan í Gautaborg. Þarna
voru flutt mörg merkileg erindi en það sem mér þótti
helst umhugsunarefni var fyrirlestur Astrid Søgnen frá Utdanningsetaten
í Osló. Í máli hennar kom fram að kannanir
bendi til að norska skólakerfið sé mjög gott,
börnunum liði vel í skólunum, foreldrar ánægðir,
skólar vel búnir, mikið þróunarstarf í
gangi og allt til fyrirmyndar sem kannanir ná til nema námsárangur
í undirstöðugreinum eins og lestri og reikningi, hann
sé lakari en í nágrannalöndum þar sem
umbúðirnar um starfið eru ekki eins glansandi fínar.
Ekki veit ég með neinni vissu hvers vegna
norsk börn hafa að jafnaði lakari kunnáttu í
lestri og reikningi heldur en t.d. finnsk börn en sem kennari hef
ég samt mínar hugmyndir um hvað skiptir máli
í skólastarfi, hvað raunverulega stuðlar að
árangri. Aðalatriðið er að nemendur vinni mikið,
leggi sig fram, fari að ystu mörkum þess sem þeir
geta eða skilja og einu hænufeti lengra. Ég held að
þetta gildi um alla þjálfun. Hugsum okkur að maður
þjálfi hlaup eða lyftingar eða sund. Góð
aðstaða er að sjálfsögðu til bóta og
það er líka til bóta að hann hafi vel menntaðan
þjálfara sem kann sitt fag. En sá sem hleypur á
eftir rollum nokkra klukkutíma á dag verður samt á
endanum betri hlaupari en sá sem mætir hjá einkaþjálfara
í flottu íþróttahúsi og dregur lappirnar
til málamynda gegnum prógrammið sem þjálfarinn
hefur sett saman. Flottustu umbúðir í heimi koma ekki
í staðinn fyrir heiðarlegt strit.
Undanfarið hefur mikið verið rætt
um það meðal skólamanna hvers vegna finnsk börn
standi sig miklu betur en börn frá öðrum Norðurlöndum
í reikningi, lestri og náttúrufræði. (Niðurstöður
Pisa könnunarinnar sem gerð var 2003 sýna að Finnar
hafa verulegt forskot í þessum greinum.) Þann 2. apríl
á þessu ári birtist merkileg grein í Lesbók
Morgunblaðsins eftir tvo prófessora við rannsóknarstofnun
skólamála í Jyvaskyla í Finnlandi þá
Pirjo Linnakyla og Jouni Valiarvi. Í greininni segja þeir
frá rannsóknum á ástæðunum fyrir
góðum námsáragri finnskra barna. Það
einstaka atriði sem þeir tíunda sem mestu veldur er að
finnsk börn lesa meira en börn í nágrannalöndunum
og lestur er helsta tómstundaiðja um helmings finnskra námsmanna.
Þetta kemur svo sem ekki á óvart. Sá sem les
mikið í frístundum hlýtur að öðru
jöfnu að vera betur fær um að tileinka sér bókleg
fræði en sá sem hefur minni æfingu í lestri.
Lykillinn á árangri í námi hefur verið
þekktur, a.m.k. frá dögum Hallgríms Péturssonar
sem ráðlagði ungum mönnum að „vinna, lesa,
iðja.“
Þegar talað er um skólaþróun
snýst umræðan ansi oft um fallegar umbúðir
og kennarar eyða margir tíma sínum í að búa
til sífellt fínni glærusýningar, margmiðlunarefni,
glósur og fleira sem á að spara nemendum vinnu og gera
þeim námið auðveldara. En sé grunur minn réttur
ætti vinna kennara að snúast um það fyrst og
fremst að fá nemendur til að vinna meira og vinna erfiðari
verk. Raunverulegt nám er seinlegt og erfitt og sé reynt
að gera það fljótlegt og auðvelt er hætt
við að útkoman verði ekki betri árangur heldur
bara umbúðir utan um ekki neitt.
19.
apríl: Um vonda menn
Fréttir eru bókmenntagrein sem lýtur sínum
eigin frásagnarlögmálum. Í vel heppnuðum
fréttatíma er einhver skúrkur, einhver vondur. Oftast
er sá sami hafður vondur nokkra fréttatíma í
röð, sjaldan þó lengur en svona tíu daga.
Ég held að Auðun og Markús Örn hafi verið
lengst vondir allra íslendinga í fréttum þessa
árs. En í fyrra var Davíð Oddson vondur nokkuð
lengur þegar hann reyndi fá sett fjölmiðlalög.
Ég hef stundum velt því fyrir mér
af hverju ráðist hver er skúrkur vikunnar á fréttastofum
ljósvakamiðla og ekki fundið neina aðra reglu en þá
að honum er lýst þannig að fáir hlustendur
samsama sig honum. Hann er einhver sem á takmarkaða samúð
og flestir líta ekki á sem "einn af okkur". Hann
getur verið glæpamaður eins og t.d. Steingrímur Njálsson
eða valdamaður eins og t.d. ráðherra. Stundum hefur
hann gert eitthvað af sér í raun og veru en oftast er
sök hans einhvers staðar á gráu svæði.
Sök sem er algerlega borðleggjandi er ekki sérlega gott
söguefni til að spinna kringum dag eftir dag.
Einu sinni fyrir löngu var Guðmundur Árni
vondur vikunnar. Ég held hann hafi ekki brotið neitt af sér.
Hann lenti bara inni í framhaldssögu sem varð að halda
áfram til að fréttatímarnir yrðu eitthvað
meira en bara leiðinleg upptalning staðreynda. Margir aðrir
þekktir menn og lítt þekktir hafa lent í hlutverki
skúrksins án þess að hafa svo sem gert neitt sérstakt.
Nú er t.d. reynt að búa til sögu um að þeir
sem stjórnuðu einkavæðingu bankanna hafi óhreint
mjöl í pokahorninu. Engin rök eru nefnd fyrir þessu,
en sagan er einhvern vegin komin af stað og þá er það
a.m.k. frétt að einhver haldi að hún gæti
verið sönn og spennan magnast þar til nýtt drama
er spunnið upp úr einhverri frétt eða ekki-frétt
og skúrkur gærdagsins gleymist. Já frétt þarf
ekki að vera um að eitthvað hafi gerst, hún getur líka
sagt frá því að einhver álíti að
eitthvað hafi gerst. Það getur jafnvel verið frétt
að einn maður haldi að eitthvað hafi e.t.v. ekki átt
sér stað. Til dæmis var það heilmikil frétt
hjá Rúv þegar einn prófessor (eða var það
dósent) í félagsfræði kvaðst álíta
að fréttamenn hefðu ekki farið yfir strikið þegar
þeir drógu eigið fag ofan í svaðið í
nafni fagmennsku og breyttu fréttatímunum í baráttutæki
fyrir eigin hagsmunum í stóra Auðunarmálinu.
En ég ætlaði ekki að skrifa um stóra Auðunarmálið
heldur um skúrkana sem gera fréttirnar spennandi. Í
nafni hlutleysis er orðalagið að sjálfsögðu
slétt og fellt og ekki í neinum æsingastíl
en það breytir ekki því að vel gerður fréttatími
er þáttur í spennandi framhaldssögu þar
sem flett er ofan af vondum og svona verður þetta sjálfsagt
svo lengi sem fréttir eru skrifaðar fyrir mennska áheyrendur.
Þótt alvörufréttamiðlar
fari fínt í þetta (og slái ekki upp fyrirsögnum
um að Halldór Ásgrímsson sé í slagtogi
við mannætur eins og DV á til að gera) hlýtur
að vera erfitt að vera vondur meðan á því
stendur, sérstaklega ef maður lendir í þessu af
litlu eða engu tilefni. Kannski ætti að skrifa sjálfshjálparbók
fyrir vonda þar sem mönnum er bent á að ef þeir
lenda í að vera vondir sé ekkert annað að gera
en bíða rólegur. Enginn sé vondur að ráði
lengur en í tvær vikur nema hann reyni að svara fyrir
sig. Við eigin vonsku er ekkert ráð annað en að
þegja og halda sig til hlés.
17. apríl: Gáta
Danskar ganga grundirnar.
Gyðings niðji mundi þar.
Telur stóri stundirnar.
Stundum köllum undirnar.
16.
apríl: Þjóðsögur og innrömmun mannlífsins
Hér til hægri er smáræði um Genspejlet
eftir Svend Åge Madsen, vísindaskáldsögu þar
sem eru pælingar um innrömmun mannlífsins, hvað
taki við ofan við mannfólkið eins og það
er og neðan við það. Í sögunni er stillt
upp möguleikum á meiri og minni vitund. En kostirnir á
að draga mörk mannaheima eru fleiri, kannski óteljandi.
Í íslenskum þjóðsögum eru mennirnir
milli óheflaðra og hömlulausra trölla og siðfágaðs
og fíngerðs huldufólks.
Þjóðsögur um álfa, huldufólk,
tröll og drauga eru meira en tóm spenna og dægradvöl.
Þær eru einhvern veginn samofnar tilveru Íslendinga.
Sumir halda kannski að það sé vegna þess að
þær segi frá sönnum atburðum. En um leið
og menn fara að rugla þjóðsögum saman við
veruleikann eru þeir komnir út í hreina og klára
þvælu sem eyðileggur sögurnar. Þjóðsögur
eru bestar þegar þær eru sagðar í hálfkæringi
og sögumaður sameinast áheyrendum í að sópa
allri náttúruvísindalegri rökvísi til
hliðar og láta liggja milli hluta hvað er satt og hvað
ósatt.
Þjóðsagnaverurnar eru svipir sem bregður
fyrir í mannlífinu. Það er svolítill þurs
í sumum körlum og álfur í öðrum. Þótt
björgin séu massíft grjót í gegn eru
skessur í sjávarplássum, meira að segja hér
á Skaganum. Hér bregður líka fyrir álfum
og huldufólki - ég er ekki frá því að
ég hafi meira að segja séð það sjálfur
og ég held að þjóðsögurnar haldi áfram
að höfða til okkar meðan við höfum smekkvísi
til að sjá huldumey í ásjónu fallegrar
stúlku frekar en bara efnilegt módel.
Vitið í þjóðsögunum
er kannski hvernig þær sýna okkur ystu mörk mannlífsins
og spottakorn út fyrir þau í allar áttir. Þær
fjalla um mannlífið hvort sem sögupersónurnar eru
galdrakarlar, aflraunamenn og ákvæðaskáld eða
huldukonur, draugar og tröll. Þeir sem ímynda sér
eitthvað annað vaða held ég í svipaðri villu
og menn gerðu ef þeir héldu að Andrésblöðin
væru aðallega um endur, gæsir og annað fiðurfé.
15.
apríl: Svend Åge Madsen
Var að klára Genspejlet eftir Danann Svend
Åge Madsen. Hafði ekki lesið neitt eftir hann áður
en á örugglega eftir að ná í fleiri bækur
eftir hann. Þetta er vísindaskáldsaga eins og þær
gerast bestar. Byrjar á ást við fyrstu sýn milli
Helenu og Just Helled sem er nemandi föður hennar. Just á
seinna eftir að uppgötva hvernig er hægt með rannsóknum
á DNA að para fólk saman, finna hverri þessi eða
hinn hlýtur að falla fyrir, hver er hans „eneste ene“.
Þegar Helena deyr veit hann ekki að hún á fjórar
tvíburasystur, engar tvær jafngamlar og allar búnar
til, að frumkvæði prófessorsins föður hennar,
með því að klóna Helenu.
Áður en sögunni lýkur er Just (af
líffræðilegum ástæðum sem hann skilur
manna best) ómótstæðilega ástfanginn af
þeim öllum. Þá er hann líka búinn
að átta sig á líffræðinni á
bak við vitund mannsins og tvöfalda sína eigin og finna
leið fyrir aðra til að losna við óþægilegar
hugsanir. Það er frásagnargleði, hraði og kímnigáfa
í sögunni. (Skopið minnir svolítið á
Douglas Adams.) Í henni eru líka flottar pælingar
um manninn sem lífveru og hvað það þýðir
að vera næstum mennskur eða meira en mennskur. Þessar
pælingar minna á skrif Nietzsche og sumt í sögunni
er sótt beint til hans og stundum nær Svend Åge að
orða hugmyndir Nietzsche betur en flestir sem skrifa fræðirit
um heimspeki hans. Hér er eitt dæmi:
„I naturen findes der inted behov for godhed. Det gode
menneske vil utvivlsomt være dårligere udrusted til at klare
sig end mennesket som vi finder det. Udviklingsmæssigt gives der
en helt indlysende fordel ved at være klog og gennemskuende. Men
at stræbe efter en endelig sandhed vil uden tvivl være uhensigtsmæssigt.
At forestille sig at man skal indføre sandhed som det endelige
ideal, vil nærmest være ødelæggende.
Derfor er hverken Det gode eller det sande efterstræbelsesværdigt.
Men det smukke menneske er inden for rækkevidde og ønskeværdigt.
For skønhed er ensbetydende med harmoni med omgivelserne, effektivitet
i bevægelser og tanker.“ (Bls. 340)
Bókin kom fyrst út 1999 og árið
eftir fékk höfundurinn bæði Boghandlernes Gyldne
Laurbær og Radioens Romanpris fyrir hana.
12.
apríl: Stytting framhaldsskólans
Í dag fór ég á málþing í
Verzlunarskóla Íslands um styttingu námstíma
til stúdentsprófs. Þetta var fínt málþing
með vönduðum og vel hugsuðum framsöguerindum. Flestir
sem til máls tóku lýstu sig sammála því
að stytta námstíma til stúdentsprófs úr
14 árum í 13 ár en nokkrir bentu á að
best sé að gera þetta með því að
stytta grunnskólann úr 10 árum í 9.
Það er undarlegt að þótt
helstu rök í málinu mæli með styttingu grunnskóla
fremur en framhaldsskóla þá ætla stjórnvöld
að stytta framhaldsskólann. Þegar Þorbjörg
Helga Viggósdóttir, sem var fulltrúi menntamálaráðuneytisins
á þinginu, var innt eftir því hvers vegna ráðuneytið
vildi endilega stytta framhaldsskólann en ekki grunnskólann
var eina svarið að það ætti að gera það
vegna þess að tekin hefði verið um það pólitísk
ákvörðun. Ég hef heyrt þessi „rök“
nokkrum sinnum áður og undrast að menn skuli í alvöru
telja það vera rök fyrir pólitískri ákvörðun
að hún hafi verið tekin. (Efast raunar um að Ömur
og Fárán í Fjörðum gætu sett saman
öllu vitlausari röksemdafærslu þótt þau
legðu sig öll fram.) Þetta voru einu rökin sem fram
komu fyrir því að stytta framhaldsskólann fremur
en grunnskólann.
Þetta er ekki neitt sérhagsmunapot í
starfsmönnum framhaldsskóla að telja heppilegra að
stytta grunnskólann. Hanna Hjartardóttir, formaður Skólastjórafélags
Íslands, sem var meðal frummælenda á þinginu
var sama sinnis. Það eru einnig nýstofnuð hagsmunasamtök
nemenda.
Flestir skólamenn sem ég þekki (og
þeir eru nokkuð margir þar sem ég hef sæmileg
tengsl: Hef verið í stjórnum kennarafélaga og
er í stjórn Félags íslenskra framhaldsskóla
og í stjórn Félags stjórnenda í framhaldsskólum
og sit auk þess í skólamálaráði
Kennarasambands Íslands) telja að það sé farsælast
að stytta nám til stúdentsprófs úr 14
árum í 13 með því að leyfa (a.m.k.
stórum hluta af) nemendum að fara beint í framhaldsskóla
eftir 9. bekk. Sjálfur held ég að ef sú breyting
tekst vel geti alveg komið til greina að stytta meðalnámstíma
í framhaldsskólum líka. Um þetta skrifaði
ég grein, sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins
1. júní 2002, þegar umræðan um styttingu
náms var að hefjast. Sú grein ber yfirskriftina Stúdentspróf
18 ára. Ég veit að það er ekki fallegt
að monta sig en get þó ekki alveg leynt því
að ég er svolítið upp með mér að
hafa skrifað þessa grein um mitt ár 2002 því
mér virðast flest rök sem fram hafa komið síðan
styðja það sem ég segi í henni.
11.
apríl: Bókablaður
Las um daginn Náðakraft eftir Guðmund
Andra sem kom fyrst út 2003. Flott saga og sérstaklega
gaman að lesa hana í framhaldi af nýju sögunni
eftir Auði Jónsdóttur, Fólkið
í kjallaranum. Guðmundur Andri og Auður eru með
svipaðar pælingar að sumu leyti (þótt sagan
hjá Auði tengist alkóhólisma og meðvirkni
með nokkuð öðrum hætti en hjá Guðmundi
Andra). Þau lýsa fólki sem ætlar að frelsa
heiminn en kúgar í staðinn börnin sín; fólki
sem telur sig vita hvað er alþýðunni fyrir bestu
en kann ekki sínum eigin fótum forráð. Báðar
bækurnar eru einhvers konar uppgjör við drykkfellda, sjálfumglaða
íslenska allaballa sem vita allt sem er og meira til, telja sig
hafna yfir fölsk gæði sem markaðssamfélagið
heldur að fólki en eru samt sjálfir alveg jafn falskir.
Fékk stóra bók með safni rita eftir
Þorstein frá Hamri (Ritsafn Þorsteins
frá Hamri, Mál og Menning, 2004) í afmælisgjöf
frá Hörpu.
Hef verið að glugga í hana við og við síðan.
Ljóðin hans eru seinlesin en það er fyrirhafnarinnar
virði. Þau nýjustu í í safninu (úr
ljóðabókinni Það talar í trjánum
frá 1995) búa yfir göldrum sem eru engu líkir
og ég kann ekki að lýsa. Hér er smá dæmi:
Það sem ekki varð
er í veðrinu síðan
og gefur löngum
lífsmark sitt í skyn.
Sú
bók Þorsteins sem ég hef mestar mætur á
(og er í safninu) er þó ekki ljóðabók
heldur saga sem gerist að mestu leyti hér á Akranesi
og heitir Hallgrímur smali og húsfreyjan á Bjargi.
Hún kom fyrst út árið 1990 og segir frá
Kristrúnu Hallgrímsdóttur, sem var efnalítil
ekkja í koti sem hét Bjarg og stóð þar
sem Laugabrautin er núna. En þrátt fyrir lítinn
veraldarauð stóð heimili hennar alla daga opið sjúkum
og vegalausum, fátækum og þurfandi. Góðvild
hennar og þolgæði virtust engin takmörk sett. Látlaus
og hógvær frásögn Þorsteins af þessum
dýrlingi okkar Skagamanna er ekki bara mikið listaverk heldur
líka tímabært svar við kaldhæðninni
og öllum þeim fíflalegu sniðugheitum sem hola innan
menningu samtímans.
Les annars nokkuð mikið af ljóðum. Blaðaði
í ljóðasafni Rudyards Kipling um páskana.
Mér fannst ég verða að lesa Kipling upp á
nýtt því ég var að setja saman fyrirlestur
þar sem ég legg út af ljóði hans um syni
Mörtu (The
Sons of Martha). Lesturinn verður fluttur á ráðstefnu
um trú og vísindi sem fram fer í Háskóla
Íslands þann 23. apríl. Ljóðið um syni
Mörtu er að mínu viti eitt af betri ljóðum
Kiplings. Það er til í íslenskri þýðingu
Magnúsar Ásgeirssonar. Annað ljóð eftir hann
sem ég held upp á er um lögmál frumskógarins
(The
Law of the Jungle). Frasinn sem er notaður í umræðum
um stjórnmál er tekinn úr þessu ljóði.
Kipling var mikið skáld. Það þótti
T.S. Eliot sem valdi ljóðin í safnritið sem ég
hef verið að blaða í og það hefur Magnúsi
Ásgeirssyni vafalaust líka þótt, því
hann þýddi fleiri ljóð eftir hann er Syni Mörtu.
En Kipling hefur ekki verið metinn að verðleikum vegna þess
að á sínum tíma átti hann það
til að mæla bót enskri heimsvaldastefnu. Það
er annars ljóta vitleysan að vera að erfa það
við skáld þó þau hafi haft rangt fyrir sér.
Eigum við að hætta að lesa Jóhannes úr
Kötlum vegna þess að hann lofsöng Jósef Stalín
sem var nú talsvert meiri ruddi en Viktoría drottning? Auðvitað
ekki. Grýlukvæði hans og jólasveinavísur
eru ekkert lakari þótt karlinn hafi verið með pólitískar
meinlokur. Það eru allir takmarkaðir og vitlausir hver á
sinn hátt og það er hægt að breyta öllu
mannlífinu í einn allsherjardrulluslag með því
að einblína á það óþarfa, vonda
og vitlausa sem aðrir menn segja og gera.
Á náttborðinu mínu eru
líka dönsk ljóðasöfn sem ég keypti
í fornbókasölu við Fiolstræde í Kaupmannahöfn
þegar ég var á leið á Nordiska Skolledarkongressen
í Gautaborg í byrjun mars. Veit lítið um danska
ljóðagerð en í þessum skruddum hef ég
staðnæmst hvað lengst við ljóð eftir „den
danske nationaldigter“ Benny Andersen og er ákveðinn
í að ná í meira eftir hann. Þar sem danskar
bækur eru hættar að fást í bókabúðum
(sem er óskiljanlegt þar sem hér á landi eru
mörg þúsund manns sem hafa dvalið í Danmörku
auk allra þeirra sem eru læsir á dönsku vegna
þess að þeir voru duglegir að læra þegar
þeir voru í skóla) er líklega best að leita
í bókasafni Norræna hússins. Talandi um ljóðabækur
má ég til með að minnast á gersemi sem ég
fann í norskri bókabúð síðasta haust
og hef lesið mikið í allan vetur. Þetta er Dikt
fra Antiken til vår tid – Vestens lyrikk gjennom 2700 år
(Tekið saman af: Jon Haarberg og Hans H. Ski. Útgefandi:
Gyldendal Akademisk, 2002 Oslo). Þetta er safn af gersemum eftir
ljóðskáld Vesturlanda frá Arkhilokhosi til samtímans.
Hvert ljóð er birt á frummálinu ásamt
þýðingu á Norðurlandamál (nema það
sé ort á ensku eða Norðurlandamáli). Þetta
er sérstakt og vandað ljóðasafn.
10.
apríl: Spencer and the Limits of the State
Undanfarin 25 eða 30 ár hefur talsvert verið talað
um „nýfrjálshyggju“ og alls konar nýjar
vinstristefnur eins og „þriðju leiðina“ hans
Tony Blair (sem er nú kannski ekkert mjög langt til vinstri,
frekar svona einhvers staðar í miðju) og hvað þetta
nú allt heitir. Mestöll umræðan um þessar
stjórnmálstefnur er endurtekið efni frá því
fyrir 100 árum. Áður en fasistar og kommúnistar
náðu völdum í stórum hluta heimsins var
rökrætt um svipaða kosti og nú eru til umræðu,
frjálshyggju annars vegar og ríkisafskipti hins vegar. Bókin
Herbert Spencer and the Limits of the State – The Late Nineteenth-Century
Debate between Individualism and Collectivism (ritstjóri:
M. Taylor. Útgefandi: Thoemmes Press, Bristol 1996) er skemmtileg
upprifjun á þessari rökræðu einsog hún
fór fram í Englandi á árunum 1880 til 1900.
Þarna eru greinar eftir stórlaxa úr hugmyndasögunni
eins og Herbert Spencer og Henry Sidgwick og marga aðra sem nú
eru flestum gleymdir. Maður sér þrætur nútímans
í öðru ljósi eftir að hafa lesið þessa
bók vegna þess hvað rökin eru að miklu leyti
þau sömu. Ég held að allir sem lesa þessar
greinar ættu a.m.k. að geta orðið sammála um
að hætta að nota orðið „nýfrjálshyggja“.
Boðskapur Miltons Friedmanns er ekki nýr og miklu réttara
að kalla hann bara frjálshyggju. Tilraunir til að sameina
jafnaðarstefnu og markaðsbúskap (hin svokallaða þriðja
leið) eru heldur ekki nýjar. Sumum finnast þessar stefnur
nýjar vegna þess að stjórnmálaumræða
í okkar heimshluta er loksins aftur að verða jarðbundin
og yfirveguð eins og hún var fyrir 100 árum áður
en öfgastefnur 20 aldar (fasisminn og kommúnisminn) lögðu
heilu samfélögin undir sig og skildu eftir sviðna jörð.
10. apríl: Tvær gátur
Ætum hlaðnar ávöxtum,
einnig sjást í dagblöðum.
Nautn og yndi námfúsum,
nálgast má í lögbókum.Fundust þar sem gaukar gólu.
Greina beiskt og líka sætt.
Niðri í moldu aldur ólu.
Ágæt prýði smárri ætt.