Atli
Harðarson
Af vefnum - október og nóvember 2005
26. nóvember:
Frelsi og umræður
Ég er nýbúinn að sjá leikritið
Frelsi eftir Hrund Ólafsdóttur á Smíðaverkstæði
Þjóðleikhússins. Mér fannst sýningin
góð. Þarna voru töfrabrögð leikhússins
notuð af kunnáttu og listfengi og mér fannst að
á sviðinu væri lífið sjálft, margrætt
þrátt fyrir látlausan einfaldleika, rökrétt
en samt heimskulegt, hlægilegt og líka sorglegt. Vonandi
heldur Hrund áfram að skrifa leikrit.
Í leikritinu kynnumst við fjórum unglingum,
Grími, Brynhildi, Sigurði og Sunnu. Þau hafa róttækar
hugmyndir og ákveða að ögra valdhöfum og hræða
þá með því að ryðjast inn í
jólaveislu ríkisstjórnarinnar. Í upphafi virðast
áform þeirra ekki svo hættuleg, það stendur
ekki til að gera neitt öllu verra en að vera með uppistand
og læti.
Grímur er leiðtogi hópsins. Faðir
hans er stórlax í viðskiptalífinu en líka
harðstjóri sem lemur konuna sína og stjórnar
með takkaýtingum þannig að heimilislífið
snýst um að hafa hann góðan. Grímur er spegilmynd
af karlinum, að vísu með öfugum formerkum því
hann er á móti kerfinu sem pabbi hans er fulltrúi
fyrir. Eins og pabbinn stjórnar hann með ósögðum
skilboðum þannig að hinir krakkarnir, sem eru skynsamari
og yfirvegaðri verða nánast strengjabrúður í
höndum hans. Róttæklingaklíkan verður þannig
eftirmynd heimilis þar sem karlinn stjórnar með óhemjugangi,
barsmíðum og áráttukenndri frekju.
Sigurður er einlægur friðarsinni og á
móti ofbeldi en dálítið einfaldur þótt
hann sé líka að mörgu leyti skynsamur. Brynhildur
yrkir ljóð og dreymir um fegurri heim. Sigurður og Brynhildur
eru allt annað en hrifin þegar Grími dettur í
hug að veifa alvöru byssum til að hræða yfirvöldin.
Sunna er yngri og tekur ekki eins eindregna afstöðu. Hún
er hvort sem er með vegna ástar á Grími fremur
en af hugsjón og Grímur notar hana, hefur hana að féþúfu,
því hún getur sníkt peninga af mömmu sinni.
Brynhildur er líka hrifin af Grími og hann spilar á
afbrýðisemina til að stjórna báðum stelpunum
og ráðskast með þær.
Með því að spila á afbrýðisemina
og nota harðstjóratakta úr föðurhúsum
fær Grímur hin til að samþykkja að hópurinn
verði með alvöruskotvopn. Brynhildur er tregust í
taumi en lætur samt undan, kannski að einhverju leyti vegna
þess að hann blekkir hana, kannski að einhverju leyti vegna
þess að hún sjálf á erfitt. Hvernig sem
það nú var endar leikritið á að hópurinn
æðir fram vígreifur með byssur og Brynhildur verður
fyrir voðaskoti. Unglingar sem ætluðu að beita sér
gegn ranglæti og illsku heimsins enda á að fremja sjálfir
glæp. Kúgunin og illskan finna sér farveg í
hópnum þótt hann hafi náð saman í
þeim tilgangi að vinna að frelsi og betri heimi.
Eftir leikritið var boðið upp á umræður.
Leikarar, höfundur og áhorfendur ræddu um hvort eitthvað
þessu líkt gæti kannski gerst í alvöru
hér á landi. Þetta voru svo sem ágætar
umræður. Ég var samt eftir á svolítið
hugsi yfir því sem einn leikaranna sagði, og fleiri virtust
samsinna, að leiðin til að koma í veg fyrir ólánsverk
af því tagi sem fjallað er um í leikritinu sé
að ræða meira við börn og unglinga. Það
er vissulega fótur fyrir þeirri klisju að sum vandamál
minnki og hverfi jafnvel ef fólk bara ræðir saman í
einlægni. En þetta er samt klisja sem hver étur upp
eftir öðrum og er, að ég held, í besta falli
hálfur sannleikur.
Faðir Gríms hefði tæpast forðað
syni sínum frá því að fremja glæp
með því að masa út í eitt. Einlægar
samræður hefðu varla breytt miklu. Það sem hann
hefði þurft að gera var miklu erfiðara. Hann hefði
þurft að breyta hegðun sinni og sigrast á eigin áráttu,
valdasýki og ofbeldishneigð. Eftir það hefði
hann kannski getað áunnið sér nægilegt traust
til að Grímur talaði við hann og getað talað
þannig sjálfur að tekið væri mark á
sjónarmiðum hans fremur en hótunum. Ætli það
sama eigi ekki við á fleiri sviðum. Ef hegðun manna
og hátterni er í lagi þá verða samræður
ekki vandamál en ef hegðunin er föst í hjólförum
sem liggja milli áráttu, ofbeldis, óláns og
öfga þá duga engin orð.
Það er ósköp þægilegt
að trúa því að til sé auðveld leið
til að leysa mannleg vandamál, það þurfi t.d.
bara að ræða saman. Sannleikurinn er oftast sá að
til þess að það þýði að ræða
saman þarf fyrst að gera ótalmargt sem er miklu erfiðara
en að hreyfa talfærin. Ég veit ekki hvað ég
hef t.d. oft heyrt á það minnst í sambandi við
vímuefnaneyslu ungs fólks að það sé
hægt að koma í veg fyrir hana ef foreldrar ræða
við börnin sín. Sannleikurinn er samt sá að
það besta sem foreldrar geta gert til að koma í veg
fyrir að börnin þeirra drekki og dópi er að
vera sjálfir edrú. Ætli það sé ekki
eins með annað. Vilji þeir sem eldri eru koma í veg
fyrir að ungt fólki taki upp á að beita ofbeldi
ná þeir líklega bestum árangri með því
að koma sjálfir fram við fólk af kurteisi og tillitssemi
og forðast að stjórna með hótunum og valdsorðaskaki.
Takist mönnum það ekki mun orðavaðall litlu breyta.
En þetta er ekki gagnrýni á leikritið heldur umræðurnar
á eftir, sem voru að flestu leyti ágætar þótt
þar vottaði fyrir þessari oftrú á að
umræður séu allra meina bót.
14. nóvember:
Silfurmávur og sílamávur
Hér á landi teljast sílamávur (larus
fuscus) og silfurmávur (larus argentatus) tvær ólíkar
tegundir fugla enda eignast einstaklingar af þessum tveim tegundum
ekki frjó afkvæmi saman og venjulega er það talið
skera úr um hvort tveir stofnar séu af sömu tegund
eða ekki. En önnur þessara mávategunda getur æxlast
með mávum í norðaustanverðri ameríku,
sem getur átt afkvæmi með mávum af stofni vestar
í Kanada sem getur æxlast með svipuðum mávum
enn vestar og þannig koll af kolli allt í kringum norðurhvelið
þar til kemur að mávum á Norðurlöndum
sem geta átt unga með hinni tegundinni. Silfurmávur
og sílamávur eru tveir endar á samfellu sem nær
kringum jörðina.
Silfurmávur er af sömu tegund og annar mávastofn
sem er af sömu tegund og annar stofn sem er af sömu tegund og
... sem er af sömu tegund og sílamávur. Samt eru silfurmávur
og sílamávur tvær tegundir. Þetta virðist
ef til vill vera mótsögn. Hvernig má vera að A
sé af sömu tegund og B, B af sögu tegund og C, C af sömu
tegund og D en D samt ekki af sömu tegund og A? Mótsögnin
kemur til af því að við notum ónákvæmt
orðalag. Ef við viljum vera alveg nákvæm ættum
við ekki að tala um að tveir einstaklingar séu af sömu
tegund heldur segja að þeir séu svipaðrar gerðar
og bæta því við að séu einstaklingar
hvor af sínu kyni mjög svipaðrar gerðar séu
miklar líkur á að þeir geti átt frjó
afkvæmi. Það er ekkert mótsagnakennt við að
segja að A sé líkt B, B líkt C, C líkt
D en D er samt ekki líkt A.
Dæmið af silfurmávnum og sílamávnum
er ein af mörgum staðfestingum þess sem Charles Darwin
hélt fram fyrir einni og hálfri öld, að það
séu engin skörp skil milli tegunda í lífríkinu.
Okkur virðast lífverur mynda afmarkaðar tegundir vegna
þess að stofnar sem brúa bilið milli þeirra
eru í flestum tilvikum útdauðir. Ef enn væru á
lífi einstaklingar af nógu mörgum þeirra mannapastofna
sem lifað hafa á jörðinni undanfarnar sex milljónir
ára þá væri hægt að segja svipaða
sögu um menn og simpansa eins og um sílamávinn og silfurmáfinn
og þá litu menn sína eigin stööu í
dýraríkinu trúlega nokkuð öðrum augum
en flestir gera.
12. nóvember:
Fjórar greinar um Uppruna tegundanna
Undanfarna laugardaga hefur Lesbók Morgunblaðsins
birt eftir mig fjórar greinar um Uppruna tegundanna eftir
Charles Darwin. Þær eru skrifaðar í tilefni af
því að þessi merkilega bók kom út
í íslenskri þýðingu síðasta
vetur. Greinarnar liggja hér frammi:
1. grein: Lífríkið
gert skiljanlegt
2. grein: Félagslegur
darwinismi
3. grein: Eigingjarnir
erfðavísar
4. grein: Apamál
og óvinsældir
7. nóvember:
„Skerðing“ á námi til stúdentsprófs
Á morgun ætla kennarar við nokkra bekkjarskóla
að mótmæla áformum stjórnvalda um styttingu
á námstíma til stúdentsprófs. Meðal
þess sem menn finna að styttingunni er að hún feli
í sér „skerðingu“ á námi—
að nemendur læri minna. Ég held að þessi aðfinnsla
byggist á svolitlum misskilningi.
Fyrir nokkrum árum síðan var 6 ára
bekk bætt neðan við grunnskóla með þeim
afleiðingum að nemendur hættu í leikskólum
ári fyrr en áður. Var þetta skerðing á
leikskólanámi? Já vissulega en þessi skerðing
varð ekki til þess að 6 ára börn kynnu minna
en áður og ekki heldur til þess að 7 ára börn
kynnu minna en áður. Sama má segja ef stúdentsbrautir
eru styttar þannig að nemendur útskrifist að jafnaði
19 ára í stað 20 og verði búnir með 1
ár í háskóla á sama aldri og þeir
eru nú að ljúka stúdentsprófi. Þetta
verður sjálfsagt til þess að menn kunni svona að
meðaltali eitthvað minna þegar þeir setja á
sig stúdentshúfu en ekkert bendir til að þetta
valdi því að 19 ára námsmenn verði
að jafnaði verr að sér en nú er og ekki heldur
að þeir tvítugu verði minna menntaðir. Ef eitthvað
er ætti menntun manna að verða meiri ef þeir eru búnir
með þriggja ára framhaldsskóla og eitt ár
af háskóla um tvítugt heldur en nú þegar
þeir eru búnir með fjögur ár í framhaldsskóla
en ekkert háskólanám á þeim aldri.
6. nóvember:
Gáta
Þvílíkt
veldur raunum rex.
Rist á kefli, horn og stein.
Heyra má í sunnan sex.
Sorgarefni, böl og mein.
5. nóvember:
Pólitík og hjartalag
Ég rekst við og við á fullyrðingar í
þá veru að vinstri menn og jafnaðarmenn hafi hjartað
á réttum stað, að þeirra skoðanir beri
vott um meiri góðvild en okkar sem erum til hægri í
pólitíkinni. Stundum er líka fullyrt að íhaldssemi
eða frjálshyggja standi í einhverjum tengslum við
eigingirni, græðgi eða gróðafíkn. Allir
sem þekkja fólk úr mörgum stjórnmálaflokkum
hljóta þó að kannast við að alhæfingar
um þetta efni eru í besta falli ýkjur og einfaldanir.
Hjálpsamir menn og góðhjartaðir munu til í
öllum stjórnmálaflokkum og varla er nokkur stefna svo
göfugmannleg að ekki finnist síngjarnar frekjudósir
meðal fylgismanna hennar.
Það væri svo sem forvitnilegt að
kanna hvort fylgismenn einhvers stjórnmálaflokks geri meira
eða minna af því en aðrir að leggja á
sig fyrirhöfn í annarra þágu, gefa fé
til mannúðarmála, vinna sjálfboðastarf eða
eitthvað annað sem gefur vísbendingu um hvar þeir
eru staðsettir á skalanum frá eigingirni, frekju og
græðgi til fórnfýsi, hjálpsemi og góðmennsku.
Kæmi til dæmis í ljós að félagar
í Samfylkingunni hafi gefið hærra hlutfall af tekjum
sínum til að hjálpa fórnalömbum jarðskjálftanna
í Pakistan heldur en við sem erum í Sjálfstæðisflokknum
þá gæti það bent til að vinstri menn
standi hægri mönnum framar að góðmennsku. Meðan
engar staðreyndir í þessa veru liggja fyrir held ég
að skynsamlegast sé að skoða alhæfingar um samband
stjórnmálaskoðana og hjartalags sem hverja aðra
sleggjudóma.
Flestir hægri menn vilja að skattar séu
lágir. Sá sem vill þetta vegna þess að hann
sér eftir hverri krónu sem hann sjálfur þarf
að borga til sameiginlegra þarfa er kannski eigingjarn. En sá
sem vill að skattar séu lágir vegna þess að
honum finnst að annað fólk eigi sjálft að fá
að ráðstafa peningum sem það vinnur sér
inn lætur eigingirni varla stjórna afstöðu sinni.
Sama má segja um stefnu vinstri manna sem vilja háa skatta
(eða mikla samneyslu, svo notað sé orðalag sem þeim
sjálfum líkar trúlega betur). Hún getur átt
rót í eigingirni. Ef maður vill að stjórnvöld
taki mikið frá öðrum til að kosta eitthvað
sem hann sjálfan langar í, t.d. dýrt tónlistarhús
eða yfirbyggðan fótboltavöll, þá er hann
samneyslusinni á eigingjörnum forsendum. Vilji hann hins vegar
gjarna greiða hátt hlutfall af eigin tekjum í skatta
til að ríkið geti aðstoðað þá
sem eru fátækari eða verr settir en hann sjálfur,
þá byggist afstaða hans á óeigingjörnum
forsendum.
Af því einu hvort menn vilja að skattar
séu háir eða lágir verður lítið
sem ekkert ráðið um sérdrægni þeirra
eða aðra siðferðilega annmarka. Trúlega má
segja það sama um önnur ágreiningsefni hægri
manna og vinstri manna. Ólík afstaða til þeirra
kann að bera vott um mismikið raunsæi og misgóðan
skilning á gangverki hagkerfisins og áhrifum valdstjórnar
á mannlífið. En ég efast um að hún
segi mikið um hjartalag fólks.
3. nóvember:
Fæðingarstyrkur (sumra) námsmanna (birtist líka
í Morgunblaðinu)
Samkvæmt 19. grein laga um fæðingar- og foreldraorlof
(nr. 95 frá árinu 2000) eiga „foreldrar sem hafa verið
í fullu námi í a.m.k. sex mánuði á
síðustu 12 mánuðum fyrir fæðingu barns
... sjálfstæðan rétt til fæðingarstyrks
í allt að þrjá mánuði, hvort um sig“.
Upphæð fæðingarstyrks til námsmanna er rúmlega
90 þúsund krónur á mánuði. Allt
virðist þetta nú gott og blessað og vafalaust njóta
margir námsmenn góðs af. En samt fá sumir ekki
helminginn af þessu fé þótt þeir eignist
barn og hafi verið í fullu námi í meira en hálft
ár þar á undan. Þessu veldur undarlegt ákvæði
í reglugerð með lögunum (nr. 1056 frá árinu
2004) þar sem segir: „Fullt nám í skilningi
laga um fæðingar- og foreldraorlof og reglugerðar þessarar
telst vera 75–100% samfellt nám í viðurkenndri
menntastofnun . ... Leggja skal fram staðfestingu frá viðkomandi
skóla um að foreldri hafi verið skráð í
75–100% nám og hafi sýnt viðunandi námsárangur.“
Tryggingastofnun ríkisins hefur túlkað
orðalagið „viðunandi námsárangur“
svo að nemandi í framhaldsskóla þurfi að standast
próf í að minnsta kosti 13 einingum á önn.
Algengt er að nemendur í fullu námi í framhaldsskóla
taki sex þriggja eininga áfanga á hverri önn,
eða alls 18 einingar. Nemandi sem á von á barni, stundar
fullt nám og fellur í tveim áföngum og stenst
próf í fjórum, fær því aðeins
lágmarksfæðingarstyrk sem er rúmlega 40 þúsund
krónur á mánuði. Standist hin verðandi móðir
eða faðir hins vegar próf í fimm áföngum
fær hún eða hann hins vegar rúmar 90 þúsund
krónur á mánuði. Hvernig ætli fólki
líði þegar það mætir í próf
vitandi að fall kostar svona mikla peninga?
Þegar ég frétti fyrst af þessu
fyrirkomulagi trúði ég því varla að
þetta gæti verið svo ég hringdi í Tryggingastofnun
ríkisins og lét fulltrúa sem þar urðu fyrir
svörum segja mér þrisvar. Og þetta er víst
svona. Ef mamman eða pabbinn á erfitt með nám virðist
álitin minni þörf á „að tryggja barni
samvistir bæði við föður og móður“
eins og þetta er orðað svo fallega í markmiðsgrein
laganna frá 2000.
Fólk á vinnumarkaði fær greiðslur
úr fæðingarorlofssjóði hvort sem það
stendur sig vel eða illa í vinnu en námsmaður sem
innritast í ögn erfiðari áfanga en hann ræður
við tapar helft framlagsins ef hann fellur. Kannski eins gott fyrir
þá sem eiga von á barni og eru ekki nema svona í
meðallagi klárir á bókina að passa sig að
velja bara létta áfanga.
Það er svo sem vitað mál að
lög um fæðingar- og foreldraorlof eru ekki beinlínis
í anda jafnréttis því þau tryggja ríku
fólki miklu hærri greiðslur en fátæku. En
er misréttið ekki meira en góðu hófi gegnir
eigi smábörn að gjalda fyrir með þessum hætti
ef foreldrar þeirra falla á skólaprófum?
1. nóvember:
Mat á skólastarfi og kjarasamningar kennara
Í gildandi kjarasamningi framhaldsskólakennara sem undirritaður
var 18. mars 2005 er horfið frá miðstýringu sem
einkennt hefur samninga kennarafélaga. Samstarfsnefndum sem gera
stofnanasamninga innan einstakra skóla er falið að hafa
mikil áhrif á hvernig laun kennara eru ákvörðuð
og kveðið á um að hæfni, sérstakur árangur
og/eða frammistaða geti haft áhrif á laun til hækkunar.
Þessi ákvæði koma ekki til framkvæmda fyrr
en 1. maí 2006 og því er of snemmt að segja hvaða
áhrif þau muni hafa. En trúlegt er að þau
verði til þess að mat á starfi kennara verði
samslungið peningalegum hagsmunum, samningamakki og togstreitu af
því tagi sem jafnan fylgir ákvörðunum um
kaup og kjör.
Skólastjórnendur og kennarar hafa þegar
fengið ofurlítinn forsmekk að þessu því
í kjarasamningi frá 7. janúar 2001 er talað um
röðun á grundvelli mats. Samningum fylgdi fyrirheit um
að framhaldsskólar fengju viðbótarfjárframlag
sem dygði til að hækka laun þriðja hvers kennara
um einn launaflokk. Þetta fyrirheit og ákvæðið
í samningnum voru almennt túlkuð þannig að
meta ætti störf kennara og láta niðurstöðu
matsins ráða því hverjir flokkuðust í
besta þriðjung og fengju launahækkun.
Þegar ákvæði um röðun
í launaflokka á grundvelli mats kom fyrst inn í kjarasamninga
kennara í janúar 2001 voru framhaldsskólar að
byrja að fikra sig áfram með sjálfsmat í
samræmi við framhaldsskólalögin frá 1996.
Þessi lög voru sett 1996 en um það leyti var fjármálaráðuneytið
að taka upp nýja stefnu í launamálum sem gerði
ráð fyrir árangurstengingu launa og auknu vægi
vinnustaðasamninga. Vel má vera að þessi stefna hafi
haft áhrif á framhaldsskólalögin og meiningin
hafi verið að mat yrði notað til að ákvarða
laun einstakra kennara (þannig að þeir bestu fengu hærra
kaup en þeir sem standa sig verr). Þetta kann að líta
vel út í augum þeirra sem vilja koma á hvetjandi
launakerfi. En fyrir þá sem þurfa að skipuleggja
innra mat er þessi tenging við laun til óttalegra vandræða.
Þessi vandræði eru eftir því sem ég
kemst næst einkum þrenns konar.
1) Tenging innra mats við kjaramál skapar
tortryggni meðal kennara í garð matsins. Þegar ákveðið
er að hækka þriðja hvern kennara í launum á
grundvelli mats er skiljanlegt að þeir líti ekki á
matið sem tæki til að afla gagnlegra upplýsinga sem
þeir sjálfir geta notað til að ná betri árangri
heldur sem tæki til að flokka þá sjálfa
í góða kennara, meðalmenn og liðleskjur.
2) Tenging innra mats við kjaramál dregur
úr samvinnu meðal kennara. Tenging mats og launa er að
ýmsu leyti varhugaverð á vinnustöðum þar
sem mikilvægt er að auka samvinnu. Hún á e.t.v.
betur við á vinnustöðum þar sem vantar frumkvæði
og allir hanga saman og gera allt eins. Ef kennarar vita að þeir
10 bestu í skólanum fá kauphækkun þá
borgar sig ekki fyrir þá sem eru númer 6 til 10 í
röðinni að hjálpa þeim sem eru númer
11 til 15 svo innra mat sem er notað til að árangurstengja
laun getur haft slæm áhrif á samvinnu kennara. Kannski
er hægt að bregðast við þessu með því
að greiða „hópbónus“ fyrir samvinnu,
en hætta er á að einstaklingar sem vinna sjálfir
vel en eru ekki í sterkum hópi upplifi það sem
ranglæti.
3) Tenging innra mats við kjaramál gerir
matsmönnum erfiðara að afla áreiðanlegra gagna.
Til að innra mat leiði til þess að safnað sé
réttum upplýsingum sem hægt er að nota til að
bæta skólastarfið er samvinna kennara nauðsynleg.
Ef þeir hafa hag af að skekkja gögnin þannig að
það virðist minna af vandamálum hjá þeim
sjálfum eða árangur þeirra sé betri en
hann er í raun þá er miklu erfiðara fyrir skólastjórnendur
að afla réttra upplýsinga.
Hvort sem okkur líkar betur eða verr hefur
sjálfsmat við framhaldsskóla þróast samhliða
breytingum á launakerfi kennara og í hugum margra kennara
er innra mat nátengt nýju launakerfi þar sem laun
eru árangurstengd og ákveðin á hverjum vinnustað
en ekki í miðlægum kjarasamningi.
Í riti sínu Tinkering Toward Utopia
(Harvard University Press 1995) segja David Tyack og Larry Cuban frá
tilraunum til að árangurstengja laun kennara í Bandaríkjunum.
Af frásögninni má ráða að þetta
sé hálfgerð hrakfallasaga og þeir fullyrða
að slíkar tilraunir hafi sjaldan orðið langlífar
enda séu þær andstæðar þeirri jafnaðarstefnu
sem flestir kennarar aðhyllast. Það verður fróðlegt
að sjá hvort þetta tekst betur hér á landi
en í Bandaríkjunum.
22. október:
Af launamun og tekjumun
Nú þegar 30. ára afmæli kvennafrídagsins
24. október 1975 nálgast er talsvert rætt um launamun
karla og kvenna. Í þessari umræðu er stundum blandað
saman tveim ólíkum hlutum, launamun og tekjumun. Sjálfum
þykir mér eðlilegt að líta svo á að
ef tveir menn fá jafnmikið borgað fyrir hverja unna stund
þá hafi þeir sömu laun. Ef við bætist
að þeir eigi álíka kosti á að fá
yfirvinnu eða drýgja tekjurnar með því að
taka á sig aukið erfiði eða ábyrgð þá
finnst mér eðlilegt að líta svo á að
þeir njóti sömu kjara. En sömu kjör í
þessum skilningi jafngilda auðvitað ekki sömu tekjum.
Annar gæti t.d. kosið að vinna á laugardögum
en hinn ekki og miðað við sömu laun fyrir hverja unna
stund hlýtur sá sem vinnur 6 daga í viku að bera
meira úr býtum en hinn sem vinnur aðeins 5 daga í
viku.
Þegar tölur um kjör karla og kvenna eru bornar
saman kemur í ljós að tekjumunur er miklu meiri en launamunur.
Ég held að enginn viti með vissu hver skýringin
á þessu er. Í
pistli á þessum vef sem birtist 20. júní setti
ég fram tilgátu um hver hluti skýringarinnar á
launa- og tekjumun kynjanna gæti hugsanlega verið. En hugsanlegar
skýringar á þessum efnum eru fleiri en sú sem
þar er rætt um. Ein möguleg skýring á því
að tekjumunur karla og kvenna er meiri en launamunur kann að vera
að karlar og konur hafi að einhverju leyti ólík
áhugamál og ólíkt gildismat. Kannski tek ég
bara meira eftir konum en körlum en mér sýnist að
þegar ég fer á tónleika, bókasöfn
og fyrirlestra séu fleiri kvenkyns gestir en karlkyns og ég
get mér þess til að þetta stafi af því
að áhugi á tónlist, bókmenntum og lærdómi
sé algengari hjá konum en körlum. (Að minnsta kosti
finnst mér sú skýring trúlegri heldur en hin
að karlar búi við slíka vinnuáþján
og ofríki að þeir eigi ekki kost á að njóta
lista og menningar, þótt e.t.v. væri slíkum
skýringum haldið á lofti ef kynjahlutföll á
þeim samkomum sem hér eru til umræðu væri
öfugt og gestir væru að meiri hluta karlkyns.)
Ef sum áhugamál eru algengari hjá
öðru kyninu en hinu, t.d. á þann veg að áhugi
á að eiga dýran bíl sé algengari hjá
körlum en áhugi á að sækja tónleika
og lesa bækur sé algengari hjá konum þá
má ætla að þessi mismunur valdi því
að kynin sækist í mismiklum mæli eftir yfirvinnu
og afli sér af þeim sökum mismikilla tekna án
þess að eiginlegu misrétti sé um að kenna.
Umræða um jafnrétti karla og kvenna
er oft ansi klisjukennd og stundum er nánast eins og sjálfkrafa
gert ráð fyrir því að öll skipan samfélagsins
sé konum í óhag. Eigi þessi umræða
að verða uppbyggilegri og leiða til meiri framfara þurfa
menn að vera tilbúnir að skoða málin frá
öllum hliðum og opna hug sinn fyrir þeim möguleika
að lífið fer stundum illa með karlfólk ekkert
síður en kvenfólk og misjöfn staða kynjanna
getur að einhverju leyti stafað af því að fleiri
konur en karlar hafi, eins og María systir Mörtu, einfaldlega
valið sér hið betra hlutskipti— því
líkast til er það betri kostur að lesa bækur
og sækja tónleika heldur en að eyða allri ævinni
í að vinna fyrir peningum.
17. október:
Líf af lífi og Freakonomics
Eins og venjulega er ég með nokkrar bækur hálflesnar,
nýbúinn með nokkrar og nokkrar óopnaðar á
borðinu. Af þeim nýlesnu finnst mér ástæða
til að hrósa einni sérstaklega. Það er bókin
Líf af lífi - Gen, erfðir og erfðatækni
eftir Guðmund
Eggertsson (Reykjavík: Bjartur, 2005). Í henni fjallar
Guðmundur með afar læsilegum og skiljanlegum hætti
um erfðafræði og erfðatækni og segir frá
nýjustu uppgötvunum í frumulíffræði
og líftækni jafnframt því sem hann rekur sögu
fræðanna og skýrir undirstöðuatriði þeirra.
Það er ekki of mikið gefið út af alþýðlegum
fræðsluritum um náttúruvísindi á
íslensku og þess ánægjulegra þegar ein
þeirra fáu bóka sem kemur út um efnið er
svona skínandi vel gerð.
Fleiri skruddur er vert að nefna. Ein þeirra
er Freakonomics eftir Steven
D. Levitt hagfræðing við Chicago-háskóla
og Stephen J. Dubner blaðamann í New York (New York: Harper
Collins, 2005). Bókin fjallar um „hagfræðirannsóknir“
Levitt sem snúast ekki um venjulega hagfræði. Hann notar
aðferðir hagfræðinnar til að fjalla um efni sem
hingað til hafa verið á sviði félagsfræðinnar.
Meðal spurninganna sem hann hefur reynt að svara eru: Hvers vegna
hefur glæpum í Bandaríkjunum stórfækkað
eftir 1990? Ráðast úrslit kosninga af því
hvað frambjóðandi hefur gilda kosningasjóði?
Ef dópsalar græða þessi ósköp af peningum
hvers vegna búa þeir þá flestir heima hjá
mömmu sinni? Hvað er mikið um að kennarar svindli þegar
haldin eru samræmd próf í skólum? Af hverju
ræðst það hvaða mannanöfn komast í
tísku?
Levitt skoðar þessi efni og mörg fleiri með
því að nota tölfræðilegar upplýsingar
og hugmyndir úr smiðju hagfræðinnar á afar
hugvitssamlegan hátt. Sumar niðurstöður hans hafa
valdið töluverðu fjaðrafoki eins og t.d. sú að
meginskýringan á stórfækkun glæpa eftir
1990 sé að frá 1970 hafi fóstureyðingar verið
löglegar í öllum ríkjum Bandaríkjanna og
hálf önnur milljón fóstureyðinga á
ári hafi fækkað börnum sem enginn gat alið vel
upp eða tryggt þokkalegan aðbúnað og hefðu
því öðrum fremur leiðst út í glæpi
á árunum í kringum tvítugt. Það
sem er flott hjá Levitt er ekki bara hugmyndirnar sem hann fær
heldur hvernig hann rökstyður þær. Varla margir þjóðmálahugsuðir
sem keppa við hann í frumleika.
13.
október: Muhammeds ansigt
Hvað væri skynsamlegt að gera ef strangtrúaðir
kaþólikkar sem telja sölu á smokkum hin verstu
helgispjöll hótuðu að myrða ritstjóra vegna
þess að hann legði nafn guðs við hégóma
eða vegna þess að smokkar hefðu verið auglýstir
í blaði hans? Ættum við að hneykslast á
ritstjóranum fyrir að ofbjóða hinum trúuðu?
Ég held ekki. Raunar held ég að ef ritstjóra
væri hótað lífláti fyrir að birta sárasaklaust
efni í blaði sínu ættu allir aðrir fjölmiðlamenn
sem unna ritfrelsi að ganga í lið með honum og birta
samsvarandi efni. Ætli morðóðum ofsatrúarmönnum
féllust ekki hendur ef þeir þyrftu að kála
þúsundum ritstjóra.
Einhverjum kann að þykja þetta allt
heldur fjarstæðukennt. En annað eins gerist. Þann
29. september birti Jyllandsposten (www.jp.dk)
tólf teikningar af Múhameð spámanni undir fyrirsögninni
„Muhammeds ansigt“. Það var broddur í sumum
þeirra, sérstaklega þeirri næst síðustu
sem sýnir teiknara sem hefur falið sig og dregið fyrir
glugga meðan hann laumast til að teikna andlit spámannsins.
Þessi mynd minnir á þá sjálfsritskoðun
sem menn leggja á sig vegna ótta við morðvarga sem
drepa fólk í nafni þess guðs sem Kóraninn
kallar hinn milda og miskunnsama. Slík sjálfsritskoðun
hefur færst í vöxt undanfarin ár, a.m.k. síðan
íranskir klerkar dæmdu Shalman Rushdie til dauða fyrir
að skrifa Söngva Satans.
Myndirnar í Jyllandsposten gerðu ekki lítið
úr Múhameð. Þær voru miklu frekar gagnrýni
á sjálfsritskoðun og uppreisn gegn óttanum. Og
það þurfti hugrekki til að birta þær því
starfsmönnum blaðsins hafa borist morðhótanir. Og
hver hafa viðbrögðin verið? Sumir sem telja sig frjálslynda
og víðsýna hafa andmælt myndbirtingunni á
þeim forsendum að virða beri trú múslima.
Ég veit ekki hvernig þetta sama fólk hefði brugðist
við ef kaþólskir ofsatrúarmenn hefðu hótað
að myrða ritsjóra Jyllandsposten fyrir að auglýsa
smokka eða leggja nafn guðs við hégóma eða
gera eitthvað annað sem þeir telja viðurstyggð en
er samt fullkomlega heimilt samkvæmt dönskum lögum? Hitt
þykist ég vita að það sé ekkert vit
í öðru en að bregðast eins við. Mér
vitanlega er engin ástæða til að gera upp á
milli Islam og Kristni eða meðhöndla múslimi með
öðrum hætti en t.d. kaþólikka. Trúlega
væri réttast að allir ritstjórar sem láta
sér annt um tjáningarfrelsi, hvort sem þeir gefa út
blöð í Danmörku, á Íslandi eða
annars staðar birti teiknimynd af Múhameð strax á
morgun. Þar með væri hræðslunni gefið langt
nef svo hún hrökklaðist burt og léti ekki meira
á sér kræla.
9. október:
Evran eða krónan
Fyrir stuttu lýsti Ingibjörg Sólrún Gísladóttir
formaður Samfylkingarinnar sig fylgjandi því að Íslendingar
hættu að nota eiginn gjaldmiðil og tækju upp Evru
í staðinn jafnframt því sem þeir gengju
í Evrópusambandið. Í máli hennar kom fram
að hún teldi notkun krónu jafngilda viðskiptahindrunum
og því þyrfti ekki að réttlæta það
neitt sérstaklega að taka upp Evru: Sönnunarbyrðin
væri hjá þeim sem vildu halda í þessar
„hindranir“ en ekki þeim sem vildu að landsmenn
hyrfu frá því að hafa eigin gjaldmiðil.
Nú kann það að vera rétt
að sum milliríkjaviðskipti yrðu auðveldari ef við
notuðum Evru. Mér þykir þó drepið fulldjúpt
í árinni að kalla það viðskiptahindranir
ef ríki hefur eigin gjaldmiðil, enda er ekki að sjá
að landsmönnum reynist sérlega torvelt að eiga kaupskap
í útlöndum. En hvað sem því líður
er sjálfsagt rétt að veigamestu rökin með upptöku
Evru eru að ýmis viðskipti yrðu auðveldari og ódýrari.
En þessi rök verður að vega á móti ástæðum
sem mæla með því að hafa áfram eigin
gjaldmiðil. Þær eru sumar nokkuð veigamiklar.
Hagsveiflur á Íslandi fylgja ekki hagsveiflum
í Evrulöndum. Hér getur verið uppsveifla og þensla
á sama tíma og þar er lægð og hitt getur
líka gerst að hér sé kreppa þegar betur
vegnar þar. Hingað til hefur gengi krónunnar hækkað
og lækkað til samræmis við innlendar hagsveiflur.
Þegar harðnar á dalnum lækkar gengi krónunnar
sem jafngildir því að laun hérlendis lækki
sé talið í Evrum (eða annarri útlendri mynt)
og þetta verður til þess að kreppan veldur minna atvinnuleysi
en yrði ef laun héldust jafnhá. Ein skýring á
því að hér á landi hefur atvinnuleysi að
jafnaði verið fremur lítið er að hér er
sérstakur gjaldmiðill fyrir lítið hagkerfi.
Bandaríkin eru stórt hagkerfi með
einn gjaldmiðil. Stundum er kreppa þar í einu fylki en
uppgangur í öðru. Þá verður atvinnuleysi
þar sem kreppir að en aukin eftirspurn eftir vinnuafli þar
sem þenslan er. Afleiðing þessa er að fólk
flytur búferlum landshluta á milli í stórum
stíl. Evrulöndin munu líklega verða lík
Bandaríkjunum að þessu leyti enda þýðir
sameiginlegur gjaldmiðill að staðbundnum kreppum verður
frekar mætt með brottflutningi vinnuafls en með því
að allir dragi úr neyslu (þ.e. með gengislækkun)
meðan svæðið réttir úr kútnum.
Þetta er umhugsunarefni fyrir Íslendinga.
Upptaka Evru getur hugsanlega aukið hagvöxt í meðalárferði
en hún getur líka ýtt undir fjöldaatvinnuleysi
og landflótta í hörðu ári. Ég sagði
„getur hugsanlega aukið hagvöxt“ enda hlýtur
það að teljast afar óvíst því
hagtölur benda ekki til að ríkjum Evrópusambandsins
sem tóku upp Evru vegni á neinn hátt betur en hinum.
Danmörk, Svíþjóð og England virðast ekki
tapa neinu á að halda í eigin gjaldmiðil.
8.
október: Andreas Schleicher og miðstýring í menntakerfinu
Í gær hófst 9. málþing
Rannsóknarstofnunar Kennaraháskóla Íslands
um rannsóknir, nýbreytni og þróun í
menntakerfinu. Aðalfyrirlesari var Andreas Schleicher, forstöðumaður
námsmatsstofnunar OECD og einn aðalskipuleggjandi Pisa-kannananna.
Fyrirlestur hans var afar fróðlegur og hann gerði grein
fyrir mjög mörgum áhugaverðum ályktunum sem
hægt er að draga af gögnum sem aflað hefur verið
í tengslum við Pisa-kannanirnar (en þær eru kannanir
á hæfni nemenda mörgum löndum í stærðfræði,
lestri og fleiri greinum). Hér ætla ég aðeins
að nefna eitt sem ég held að sé afar þarft
að þeir sem ráða ferðinni í menntamálum
hér á landi hafi í huga. Þetta eina er að
samkvæmt gögnunum sem Andreas Schleicher og samverkamenn hans
hafa aflað er árangur nemenda því betri því
minni sem miðstýringin er í menntakerfinu. Í
löndunum þar sem nemendur ná bestum árangri samkvæmt
Pisa-könnunum njóta skólar sjálfstæðis
og þar er kennurum treyst. Í löndunum þar sem
árangur er lakur er skrifræði, ítarlegar námskrár
og fyrirmæli að ofan sem segja skólum og kennurum í
smáatriðum hvernig á að gera hlutina.
Þótt sjálfstæði skóla
hér á landi hafi að sumu leyti aukist á undanförnum
árum hefur það að sumu leyti minnkað. Námskrár
fyrir framhaldsskóla sem hafa verið að koma út undanfarin
5 ár eru til dæmis ótrúlega smásmugulegar
með ströngum fyrirmælum um uppbyggingu allra námsbrauta
og löngum listum af fyrirmælum um hvað á að
gera í hverjum einasta áfanga. Þarf ekki að gjalda
varhug við þessu, taka mark á niðurstöðum
alþjóðlegs samanburðar og herma heldur eftir því
sem gefst best í öðrum löndum?
2. október:
Fréttir í viðtengingarhætti og skildagatíð
Undanfarnar vikur hefur svokallað Baugsmál fengið
meira rúm í fréttum hér á landi heldur
en kosningarnar í Þýskalandi, undirbúningur
sveitastjórnakosninga hér heima, umræða um aðild
Tyrklands að Evrópusambandinu og fjölmörg önnur
efni sem skiptir máli að átta sig á til að
skilja hvert stefnir í stjórnmálum og samfélagsþróun.
Fréttirnar af Baugsmálinu hafa þó minnst snúist
um að útskýra sakarefnin sem málið snýst
um. Þær hafa raunar mest fjallað um hvað einhverjir
hafa ef til vill og kannski hugsað og gert til að skapa andrúmsloft
sem ef til vill og kannski hafði einhver áhrif á hvað
einhver gerði og nú síðustu dagana líka um
hver hefur ef til vil og kannski sofið hjá hverjum. Það
er búið að kjafta þetta mál upp í fáránlegar
stærðir án þess að neitt mjög merkilegt
hafi í rauninni gerst. Ákærurnar varða fremur
væg afbrot þannig að jafnvel þótt Baugsmenn
hafi brotið af sér eins og þeir eru sakaðir um eru
þeir engir glæpamenn. Allt það sem meintir andstæðingar
Baugs eiga að hafa gert er líka fremur smávægilegt:
raunar ekkert sem hönd á festir annað en að hafa hjálpað
þeim sem kærði til að finna heppilegan lögfræðing
(sem er nú varla til að fárast mikið yfir).
Ef til vill er þetta stóra Baugsmál
að sumu leyti dæmigert fyrir fréttamennsku í íslenskum
fjölmiðlum þessi misserin. Það minnir á
stóra Hannesarmálið og stóra Ólínumálið
á Ísafirði og fjölmörg önnur mál
þar sem ekkifrétt verður fyrirferðameiri en allar
alvörufréttirnar til samans vegna þess að það
sem einhver segir eða álítur verður frétt
sem einhver annar þarf svo að mótmæla og þau
mótmæli verða að enn stærri frétt og
svo framvegis þar til búið er að kjafta ekki neitt
upp í heimssögulegan viðburð. Þegar svona ekkifréttir
eru að byrja að ná sér á strik koma gjarna
frásagnir sem byrja eitthvað á þessa leið:
„Prófessor við háskólann telur að ef
blablabla þá kunni ákvörðun stjórnenda
fyrirtækisins að brjóta í bága við
...“ eða „Menn sem fréttastofan hafði samband
við vildu ekki útiloka að ...“ Atburðirnir sem
spunnið er út frá þurfa ekki að tilheyra veruleikanum
sem vani er að segja í frá í framsöguhætti—
þeir geta allt eins verið í viðtengingarhætti
eða skildagatíð.
|